Guest writer
F. Vanlalrochana
KHAWTHLIR DIK
Kan khawthlir, kan ngaih dan, kan hmuh dan milin kan nun kan hmang a. Chu chuan min thunun a, chu chuan min siamin, min tichhe thei bawk a ni. Hetiang avang hian khawthlir dik hi kan mamawh a ni.
Edward Rowland Sill-a kha, Nun hian a sawp nasa khawp a. Vanneihna leh lawmna tur a dawng lo ṭhin hle. Naupangte a nih laiin, a nu leh paten an thih san a. A hrisel lo em em a. A tih duhzawng tam zawk hi a ti thei lo a. Nun bul fuk tak neia hun hmang turin kawng rem chang a zawh fuh har hle. Rawngbawlnaa a han kal dawn ngial a, kohhran Puithuna a ti hlei thei lo a. Chanchinbu lam a han bei ngial a. A taksa leh rilru lam awm dan nen a inmil thei thlawt lo a. A hlawhchham a. Zirtirtu hna chu hlawhtling leh tui takin a thawk thei ta a. chu pawh chu, a hriselna a chak loh tak em avangin a bansan leh angai a.
Mi tam zawk chu, Edward Sill-a dinhmunah hi chuan an beidawng a, an indawm kun ṭhin a ni. Chhuanlam leh mawhpuh tur an zawng ṭhin a. Edward Sill-a chuan, chhuanlam siam a duh lo a. A dinhmun ni mek aṭanga a tih theih ṭha ber tih zel duh chi a ni.
Chu a Philosophy chuan, a harsatna tawh tinrengah a khai chhuak ṭhin a. Edward Sill-a tluka harsatna tawk tam hi an awm kher lo ang. A rilru puthmang vang chuan, a chaklohna leh a taksain a tlin lohna te a awmchung pawhin, nun hlimawm tak a hmang thei a ni. Zirtir hna a thawh theih tawh loh hnuah khan, hlahril a phuah a. Thu a ziak a. Chung a kutchhuak teah chuan, a hringnun Philosophy, “Kan neih leh kan theih ang chen mila tha thei berin kan ti ang” tih chu a phum zel a. He a philosophy hi a poem hmingthang ber, “Oppurtunity”ah khan a khaikhawm chiang em em bawk.
Opportunity poem hi a nih ang angin kan dah chhuak ange:
This I beheld, or dreamed it in a dream:—
There spread a cloud of dust along a plain;
And underneath the cloud, or in it, raged
A furious battle, and men yelled, and swords
Shocked upon swords and shields. A prince's banner
Wavered, then staggered backward, hemmed by foes.
A craven hung along the battle's edge,
And thought, "Had I a sword of keener steel—
That blue blade that the king's son bears,— but this
Blunt thing—!" He snapped and flung it from his hand,
And lowering crept away and left the field.
Then came the king's son, wounded sore bested,
And weaponless, and saw the broken sword
Hilt-buried in the dry and trodden sand,
And ran and snatched it, and with battle-shout
Lifted afresh he hewed his enemy down
And saved a great cause that heroic day.
Indonaa mi pakhatin, a ralthuam a paih a,Indona hmun a kalsan ta daih a, a ralthuam duhkhawp loh em em tho chu, Indonaa chau tawh tak Lal fapain a rawn hmu a, hnehna ropui tak chanpuina atan a hmang ta zawk a ni, tiin a tawi zawngin khaikhawm mai ang.
Mi tinin, tlin chin kan nei vek a. Kan tlin chin mila tha thei ang bera thil tih thin tur a ni.
Mi tam tak chuan, awlsam taka thil neih kan tum a. Dinhmun sang te hi, tutee maw biak that vaka thlen tumte pawh kan awm thin a. Kan Theihna phu loh tawpa sang nih tumin, a tih dan dik silotein kan bei thin. Kan theihna mila sang ber chu, tutee maw duhsakna vang emaw, kan tlawn em vang nilo, kan thawhrim em vanga kan phu vanga neih kan tum zawk tur a ni.
Mahni theihna leh mahni tlin chin hmuhsit tur a ni lo a. Mahni theihna phaktawka sang ber thlen tum tur a ni. Mahni theihna hmufiah thiam tur erawh chuan, Chapo tan a tih theih loh.
Khawthlir dik, ngaihtuahna dik chungchangah chuan Lalber Akbar-a leh a khawnbawl Birbal-a te chanchin kha ka hre chhuak fo ṭhin.
Lalber Akbar-a kha, Lal ropui leh fing taka sawi a ni thin a. Amah rorelpuia thurawn pe thin tur khan, Khawnbawl upa fing tak tak a nei thin a. Chung zinga pakua phei chu, an fingin an rawn tlak zual a. Navaratna tiin an sawi thin a, Lunghlu pakua te pawh an ti fo bawk.
Navaratna zinga hmingthang tak pakhat chu, Raja Birbal-a kha a ni. Akbar-a khan a ngainain, a thurawn a la tam hle a. Mi thlirloh zawnga a thlir thiam thi avangin Akbar-a khan kawng tam takin a hlawkpui thin.
Tumkhat chu, Akbar-a khan, Birbal-a hnenah, “Mi hi dihmun hniam ber ni chungin mi vannei ber a ni theia ngem?” tiin a zawt a. Birbal-a chuan, “Thei e” tiin a chhang a. Akbar-a chuan a chhanna a phut ta a. Birbal-a chu a chhuak a. Kutdawh pakhat a rawn hruai lut a. “Hei hi a nih hi pa dinhmun hniam chu” a ti a. Akbar-a chuan, “Enge a vanneih berna chu ka va hrethiam lo em?” tia a zawh chuan, Birbal-a chuan, “ Lalber a hmu a, an inkawm zo chiah a, Kutdawh zingah chuan a vannei ber a lawm” tiin a chhang ta a ni.
Khawvel thlir dan hrang hrang a awm a. Kan harsatna, kan hniamna, mi dangte kan phak lohna lam zel hi thlir a awl a. Chumi avanga indawm kun pawh mihring ngaihtuahna awm dan pangngai a ni.
Rilru hahna, rilru hrehawmna, lungngaihna te pawh mihring pangai, ngaihtuahna pangngai nei chuan kan tawh tur a ni.
Hna vangin kan hah ang a, hringnun phurritin min uai rih chang a tam ang. Engemaw chang chuan, Kan ngaihtuah dan hi thlak hret ila, kan thlir dan hi her rem hret ila, kan thlir dan lo deuh, kan ngaihtuah dan loh deuh te hian ngaihtuah ve chhin ila; Kan vanneihna kawng te, kan zahawmna kawngte hmu fiah turin kan thlir dan dikin her rem thei ila; Hringnun phurritin min uai chauh chang pawhin, Chawlhna kan hmu thei ang.
Hetianga ngaihtuahna her rem kan sawi hian, hmasawn tum loh tur kan tihna chu a ni lo a. Hmasawn ngaihna lai, ṭan lak kan ngaihna lai, insiam ṭhat kan ngaihna lai, thawhrim kan ngaihna lai hmu thiam tur erawh chuan rilru dik pu ila. Mahni Vanneihna zawn pawh hmu thiam lo chuan, hmasawn a ngaihna a hmu thiam tak tak lo ang a, thawkrim tur pawhin a bei tak tak thei kher lo ang.
Khawthlir dik neitu dang leh han sawi kai leh lawk ila. Kan khawthlir a zir hian kan chunga thil thleng kan hmachhawn dan hi a inang lo ṭhin a ni. July 2015 khan Mumbai khawpuiah kum 16 mi Prakash Bilhore-a chu accident vangin a thi a. A accident na chhan chu, kawnga khuar (pot hole) tam lutuk vang a ni. A pa Dadrao Bilhore-a chu rilru na takin a awm a. Mi dang dem leh indawm kun zawng erawh chuan a khawsa lo.
A fapa thih aṭang chuan kawnga khuar awm te chu tumah pun lo leh tumah phut loin a hnawh ta ngat ngat mai a. 2015 atanga hnawh tanin 2018 chuan kawnga khuar awm 600 chuang a hnawh ta! Chawhmeh zuar, Pa rethei berh ve te kha a ni a. "Kawng khuar tam vangin tumahin an fa duh lai hi chan tawh lo sela ka ti a ni" tiin a sawi.
Hetiangah hian keini nen chuan kan inang lo leh ṭhin. Sawrkar kan dem a, kohhran te thlengin kan dem a. Chutah chuan kan duhtawk fo. Thil dik lo kan hmu a, nasa takin kan sawisel a, chutah chuan kan tawp ṭhin.
Engemaw kawnga siam ṭhatna bul ṭantu kan ni thei theuh a ni. A sawt lo zawnga sawiselna ṭawngka au chhuahpui hi chu rilru lam tan pawh a hrisel lutuk kher lo ang. Dan hmanga beilet a, a tidik lotute hremtir thei zawnga che thei kan awm ang a, phak tawka siam ṭhatna hna sawt nghalchi thawk thei kan awm ang. Bilhore-a tan hi chuan,kawng hnawh hi a tih theih lian langsar a ni a, a ti mai a ni. Khawthlir dik aṭang chuan, miin a tih theih ang tawka ṭha ber tiin, siam ṭhatna leh hmasawnna kawng a sial ṭhin a ni. Kan theih ang tawkin mi dangte tana malsawmna ni turin kan thawk ṭhin tur a ni ang.
Kan khawthlir a zir hian kan nun kan hmang a, kan kawng zawhte pawh kan khawthlira innghat a ni. Kan khawthlirin a zir loh chuan, kan zawh tur kawng kan zawh lo a, kan tisual fo ṭhin. Kan khawthlirin kan thutlukna leh kan thiltih a hril ṭhin a. Chuvangin, khawthlir dik hi kan mamawh a ni.