F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HNAM ROPUINA CHHAN BER CHU

Sawihawnna:

Ram hruaitu ropui, tunlai Singapore dintu leh an Prime Minister hmasa ber Lee Kuan Yew-a khan ṭum khat chu, "Ram leh hnam hi a len zawng, mihring tam lam leh a ram zau zawng chauh hi a ropuina a ni lo. A ram mite tumruhna leh thil ṭha duhna te, an inpumkhatna te, a thahrui feina te, a mite discipline leh an hruaitute theihna san zawngah te an ropuina chu a innghat zawk a ni,"tiin a sawi a. Hê Lee Kuean Yew-a thu vuak thlakah hian hnam ropuina siamtu thil pawimawh tak tak kan hmu a, ram hi a zau zawng leh a ram leilung nih phung piah lamah, ram ropui ni tura a ram mite tumruhna leh thil ṭha duhna, an inpumkhatna, an thahrui feina , an discipline leh an hruaitute quality-te pawimawhna a tar lang chiang hle a ni. He a thusawi dikzia hi khawvel chanchinah entîrna tam tak kan hmu a, mipui inpumkhatna leh hruaitu ṭha tak takte ṭangkawpin thil ropui tak tak an tihtheihzia chu kan hmu a ni. Hnamin ropuina leh chawimawina tlang sang a lawnna atana, mipui tumruhna leh thil ṭha duhna, inpumkhatna, thahrui feina, mipuite discipline leh an hruaitute theihna (quality) pawimawhzia i lo ngaithla dawn teh ang u.

Hnamin tumruhna leh thil ṭha duhna a neih san zawng pawimawhna:

Hnam pakhat tumruhna leh thil ṭha duhna nei lian tak chuan an harsatna hneh zel tur te, chona hrang hrang hmachhawn zel tur te leh hmasawnna kawng zawh zel tur chakna an nei ṭhin a ni. Mipuiten hmathlir inang an neih a, chu mi chu tihhlawhtlin a nih theihna tura inpekna nghet tak nena an beih chuan an ropuina lung an phum a ni. Hnamin hlawhtlin a tum tlat chuan chhungril leh pawn lam nawrna leh nekna eng pawh mai a tuar chhuak thei a, chhelna leh tumruhna nen harsatna an hmachhawn theiin an hneh thei ṭhin a ni.

Khawvel chanchin aṭanga kan hmuh chian tak mai chu, hnam pumpuiin duh leh tum hmun khat neia hma an lak chuan an hnam dinhmun ni mek leh hmalam hun an thlak danglam thei a ni tih hi a ni. Entirna langsar tak pakhat chu American Revolution kha a ni a, United States a lo pian phahna kha. British ram ropui tak leh chak takin awp bet tlat mah sela, American mipuite tumruhna leh rilru nghehna chuan an zalenna sualnaah chuan hlawhtlinna a pe ta a ni. A ṭul phawt chuan indo hreh lohna, an tuma din nghehna leh British thuneihna hnuaia luan ral duh lohna chuan a tawpah chuan hnam ropui taka an rawn din chhuahna kawng a rawn hawng ta a ni.

History aṭanga thil kan hmuh chian deuh dang leh chu, mi mal leh hnamin tumna leh duhna nghing ve lo an vawn tlat chuan, anmahni hmalam hun chu an insial sak thei a ni tih hi. Mahatma Gandhi te ang hruaitu tumruh chuan India zalenna sualna chu a tichakin thahrui a pe a, British rorelna nghawngkawl hlipin a hnam chu a chhuah zalen ta a ni. Chutiang bawkin, Martin Luther King Jr. kaihhruaina hnuaia American civil rights activist-te ṭhahnemngaihna hmalakna kal zel chuan an ram khawtlang nunah inthlak danglamna nasa tak a thlen a, mi hang-te tan an chanvo ve reng tur an sual chhuak a ni. Hêng entîrnate hian mihring tumna chakzia chu hnial rual lohin a târ lang a, he tumna chak tak hian mi mal leh hnamte chu hneh theih rual loh anga lang harsatnate paltlang tirin, history-ah hmun zahawm tak an chang ta ṭhin a ni.

Inpumkhatna:

Inpumkhatna han tih hian ram (hnam) chhunga khua leh tuite inkara inpumkhatna leh inlungrualna a kawk a. Ram leh hnam chu a mite an thawhho ṭhat a, an inkar tichhe thei thil an dodal a, mi chi hrang hrang, ze hrang hrang nei awm khawm an nihzia an pawm tlan chuan, hmalam an pan zawt zawt mai a ni. Inpumkhatna nghet tak chuan khawtlang nun nghet tak leh mi zawng zawng huapzo leh lenna khawtlang siamin, mi tinte hnenah leng vea inngaihna a pe a, chu chuan khawtlang hmasawnna leh changkanna a thlentir ta ṭhin a ni. Mi mal tinin an hnam pumpui zinga tel ve anga an inhriat hian mipui vantlang tana ṭha tur tha thawh ve tura chet chhuah an phur phah a, mahni hnam ngaih sanna pawh a siam sak bawk ṭhin a ni.

Chi Inthliarna leh tihduhdahna karah pawh America rama mi hangte chuan Civil Rights Movement hunlai khan an mihringpui dangte chan ang dikna chanvo an chan theihna turin huaisen takin an bei a. Mipuite ṭan rualna, tum ruhna nghet tak chu mi hnehtheihna thuk nei hruaitu Martin Luther King Jr. te hnuaia an han kal khawm chuan United States-ah danglamna a thlen bakah, khawvel pum huapa ngaihsan an hlawh phah a ni.

Kum 1989-a Berlin kulh a chim chhan chu German mipuite rilru paukhauhna leh anmahnia inpumkhatna nung reng vang a ni a, inzawmkhawm leh ngei an duhna chuan a tawp a tawpah chuan Cold War chu a titawp ta a ni. He thil thleng hian khawvel hawi zawng her danglam tura mipui inthurualte pawimawhna leh thiltihtheihna a tar lang chiang hle a ni.

Hnam inpumkhatna leh inunauna hi hnam hmasawnna atana thil pawimawh tak a ni. Kum zabi 19-na tawp lama Otto von Bismarck-a kaihhruaina hnuaia Germany inzawmkhawmna chu khawvel ram chak taka a lo chawr chhuahna pawimawh tak a lo ni ta a. German ram bung hrang hrangte chu thiam takin identity inang hnuaiah a hruai khawm a, Bismarck-a chuan German Empire a siam a, a mipuite zingah German hnam nih inchhuanna leh inpumkhatna a siam a ni. He inpumkhatna hian Germany chu sum leh pai lama hausakna hun, science lama hmasawnna leh politics lama khawvela an pawimawh vena hunah a hruai lut a ni.

Hnamin Inpumkhatna emaw, inthurual theihna emaw an neih a, chumi chu behchhana hmanga an inhlawmkhawm chuan an hnam ropuina lungphum an phum ṭhin a ni. Hmanlai Rome mite inpumkhatna te, Emperor Augustus-a lal laia dan rorelna kalphung ṭha leh inrelbawlna ṭha a siamte-an vawn him tlatna chuan an ram chu kum zabi tam tak chhung chu ram ropui a nih tir thei a ni. Heng khawvel chanchin aṭanga entirna kan hmuhtena min zirtir chu- hnam hi an inpumkhat phawt loh chuan an nih tur ang an ni pha lo a, an ropui tur angin an ropui pha lo tih hi a ni.

Tha hrui fei:

Hnam tha hrui a fei chuan, chona hmachhawnin, harsatna a pal tlang thei zel ang. Hnam ropui chuan harsatna karah pawh chhel taka tuarin, huaisen takin an bei let ṭhin a. Hnamin an hmalam hun atana an ruahmante tihlawhtling tura dinna ngaia a din ngheh tlat a, a hma thlir a hloh loh chuan- sum leh pai lama harsatna te, politics buaina leh khuarel chhiatna te pawh a tuar chhuak thei zel a ni. Harsatna leh buaina aṭanga thawh chhuah leh theihna leh buaina kara tlu chhe lo a, dinna ngaia din ngheh theihna hi hnam ropui ze pawimawh tak a ni.

Harsatna leh buaina karah pawh ram mipuite chakna leh chhelna, an thahrui feina hi hnam hmasawnna atan a pawimawh hle. China rama Mao Zedong-a hoa "Great Leap Forward" an kalpui te pawh tlin lohna leh tlak lohna tam takin a bawm chuk nachungin, China mipuite chhelna leh tawrhtheihna tar langtu pawimawh tak a ni. He campaign-in a rah chhuah hi a chhe hle a, ṭampui mitthi leh sum leh pai lama harsatna nasa tak thlentu a ni. Chutiang sawp chauh China chu a hnu lama hruaitute hnuaiah a lo ṭhang chho leh a, tumruhna nghet tak nen harsatnate hnehin, khawvela ram chak ber te zingah an rawn chawr chhuak ta a ni.

Hnamin harsatna an hmachhawn theihna leh hrehawm an tawrh theihna hi an ropuina kawng pawimawh tak dang leh a ni a. Indopui II-na laiin harsatna lian tak an tawk chungin, British mipuite chuan rilru huaisen tak an pu tlat a. An ram chu bomb hmang nasa taka beih an ni chungin, mi rilru hneh thei hruaitu ropui Winston Churchill-a kaihhruaina hnuaiah hnehna an chang thei ta a ni. Tin, Nelson Mandela kaihhruai South Africa-a anti-apartheid movement chuan an hnam thahrui feina ropuizia tilang a, chu chu apartheid bang pawh sut chim tirtu a ni. Hetiang thil thleng hian huaisenna leh chhelna nêna harsatna hmachhawn theihna hi hnamin ropuina tlang a chuan chhuah theihna tura thil pawimawh a nihzia a lan tir a ni.

Kum zabi 18-na leh 19-na chhunga United Kingdom-in industry lama hmasawnna chak tak a neih theihna chhan chu a mite tumruhna, chhelna leh hnathawh dan dik tak vang a ni. Factory-a an thawhrimna leh technology thar mila an insiamrem theihna chuan an hnam chu sum leh pai lama ram hausaah a siam a ni.

Indopui II-na laia Allied sipai leh civil mite chhelna leh an inthunun theihna kha Allied sipaite hnehna chan theihna chhan pawimawh tak a a ni. Harsatna an la hmachhawn ngai loh hneh thei tura chakna an neih te chu Winston Churchill leh Franklin D. Roosevelt-te ang kaihhruaina nena kal kawpin, zalenna leh democracy pawh humhim a nih theih phah a ni.

Inthununna:

Hnamin hlawhtlinna leh ropuina a chan theihna atan chuan Inthununna hi a pawimawh ber a ni. Hnam invawng ṭha chuan dan a zawm a, inkaihhruaina mumal a nei a, khawtlang nunphung awmze nei tak an nei a, chu chuan kalphung mumal siamin, nghehna a siam a ni. Inthununna hian hnathawh dan fel a siam a, an thawh chhuah a ṭhat phah bawk a, mawhphurhna neiin mihring a siam a, hnamin a theihna zawng zawng hmang chhuak thei ṭhin a ni. Mahni inthununna leh a ṭha ber duhna hmangin, society inthunun ṭha chuan hun rei tak hnam hlawhtling ni turin lungphum an phum ṭhin a ni.

Mi mal leh khawtlang huapah pawh inthunnuna hi hnam hlawhtlinna atana thil pawimawh tak a ni. Kum zabi 20-na tawp lama Japan ram sum leh pai lama inthlak danglamna mak tak, "Japanese Miracle" tia koh fo chu Japan khawtlanga an inthununna leh hnathawh dan phung ṭha nghet tak vang a ni. Naupan lai aṭanga an lo tuh tawh inthununna ṭha avang chuan Japanese-te chuan, Indopui II-na avanga dinhmun chhe taka an dinna aṭangin an hnam an din thar leh thei a, ram hausaah an lo chhuak leh thei ta a ni.

Hruaitu ṭha:

Hruaitu ṭha chuan a kaihhruai hnam hawi zawng a thlak danglam ṭhin. Hruaitu ṭha tak takte chuan an hnam tan ram tiam pan tura kaihruai turin hmathlir ṭha , rinawmna leh theihna leh thiamna an nei a ni. An mipuite chu an fuih a, an tiphur a, an tichak a, mite chu an hnam tana tha thawh theiin an nawr kal ṭhin a ni. Hruaitu ṭha chuan mipuite ngaihṭhatna a pe a, thil thar siam chhuak turin a tiphur a, mipuite chu khawtlang tana an theihtawp chhuah turin a tichak bawk. Hruaitu hma thlir nei ṭha leh dik te chuan harsatna karah an hnam kawng dika hruaiin, thutlukna fing an siam a, history-a hmun zahawm tak chang turin an hnam an hruai ṭhin a ni.

George Washington, Abraham Lincoln leh Winston Churchill-a te ang kha statesmen ropui an ni a, an hnamte chu hun hlauhawm tak an din lai pawhin thiam takin an hruai a, an ram leh khawvelah sulhnu thai bo theih loh an hnutchhiah a ni. Indopui II-na laia Winston Churchill-an ram a kaihhruai dan leh a nghawng ṭha takte avang khan hruaitu danglam bikte’n a nghawng ṭha an neih theih dan a tar lang chiang hle a. A thusawi thiamna, rilru a hneh theihna leh a thutlukna nghet tak hmangin Churchill-a chuan British mipuite chu a tichak a, hlawhtling takin hnam chu a hun thim ber karah a kaihruai a, an dam khawchhuahna kawngah hruaiin, a tawpah hnehna an chang ta a nih kha. A hruaina entawn tlak tak avang hian Britain ram chu ram zahawm takah a siam ta a ni.

Nelson Mandela-a’n South Africa-a a president lai khan hma thlir ṭha leh lainatna thuk tak nen an ram a kaihhruai a, chu chuan an hnam chu apartheid hun thim aṭangin inngaihdam tawnna leh khawtlang inremna ni engah a hruai lut ta a ni. Hruaitu ropui tak mai Mandela mizia - ngaihdamna, tumruhna leh dikna a khat chuan, South Africa chanchinah chauh ni loin khawvel pum huapa mi ngaihsanawm zingah hmun ropui tak a pe ta a ni.

Lee Kuan Yew-a ngei pawhin Singapore chu hnam naupang te chak lo tak aṭangin hnam chhuanawm tak, an ram pawh khawvel ram hausa takah a chantirin, hruaitu ṭha pawimawhzia a tilang chiang hle bawk. A hma thlir thui tak mai te, zirna a ngaih pawimawhna leh a mi mal inpekna nghet tak hmangin Lee Kuan Yew chuan Singapore ramah economic thil mak a thlen tir a. Khawvel history-ah an hnam chanchin chu chanchin ngaihnawm a tling pha. A thawh rah a ni.

Hêng hruaitute hian rinawmna, hma thlir ṭha leh an mite fuih phura suihkhawm theihna ang chi miziate an nei a, chu chuan an hruai hnamte chu ropuinaah tlangah a chuantîr thei a ni. Chumi ep chiah chuan, hruaitu eiruk hmang emaw, hruaitu tlaw hrim hrim emaw chuan hnam beisei awm ber berte pawh a tichhe thei a; hei hian history-a hmun zahawm tak nei thei tur chuan hruaitu ṭha leh theihna sang nei hnamin an mamawhzia a tilang chiang hle.

TLANGKAWMNA:

Lee Kuan Yew-an hnam ropuina ber chu a hnam len zawngah chauh ni loin, mipuite leh hruaitute chhungril hlutna (intrinsic values) neih ṭhat lamah innghat tih hi a dik hle. Mipuiten tumruhna leh thil ṭha duhna an neihte, an inpumkhatna te, an thahrui chakna te, an inthununna te leh a hruaitute quality te chu history-a hnam zahawm an nih ve theihna tura thil pawimawh a ni a. Hêng thilte hi hnamin a ngaihhlut thiam chuan ropuina kawng an zawh thei a. An thlah chhuan lo la awm leh zel turte tâna inpumkhatna, hmasâwnna leh vantlang nun ṭha an lo siam sakin an hnutchhiah zui thei bawk a ni.

Khawvel chanchina thil thleng pawimawh tak tak, American Revolution, Germany insuihkhawmna, China chhelna, Japan inthununna leh Winston Churchill-a mi dang kaihhruai thiamna te, Mahatma Gandhi-a tawrh theihna te, British mipuite thahrui fei tak te chuan history-ah an hnam chu dinhmun zahawm takah an hlang kai tih kan hmu thei a. Khawvel thil thleng aṭang hian hnam lian ringawt hi hnam ropui an ni lo a, an chhung ril lam ṭhatna leh theihna te avangin hnam ropui an ni zawk ṭhin tih history-ah kan hmu a ni. Hnam inthunnuna chuai ve lo leh hruaitu hma thlir nei ṭhate awmna te hnam chuan heng ṭhatna hrang hrang hi hmang ṭangkaiin, ropuina tak tak an hlawh chhuak a, khawvel chanchinah an hnam chu dinhmun zahawmah an hlangkai ṭhin a ni.