Guest writer
F. Vanlalrochana
HMUN KHAWHARAH PATHIAN
Ma Durga betute Temple hmingthang tak awmna hmun, Assam rama Karbi Arlong hmun a, Deopani khuaah Kristian chhungkaw li lek an awm ṭhin a. Karbi Anglong Presbyterian Church hnuaiah Fellowship pakhat angin an awm ve a leuh leuh a. Chumi hmun khawhar takah chuan, Ni 5-02-2017 khan kan va inkhawm ve a ni. Chumi kan inkhawm thu chu ka han sawi thar ve leh dawn a ni.
Deopani-ah hian, Joysin-a a awm a, an kohhran biak in sakna atan an chhungkaw ram a pe a. Chu mai ala ni lo, mau hmun zau pui mai a nei a, a mau zawng zawng a thlawnin biak in sak nan a hmantir char char a, ama balu pawh a remchan dan angin a thlawnin a thawh mai zel a ni.
Joysin-a hmun pekah hian, Barpathar hmun awm ṭhin Alpha Company of 3rd IR (Mizo) Battalion-in biak in hi an sa a. Kan inkhawm lai hi chuan, la sak zawh fel lo deuh a ni a. Ṭhutthleng leh Pulpit te siam a nih lai mekin kan va inkhawm a ni. Kum 10 chuang zet 3rd IR Mizo Battalion te Assam-a an awm chhung khan, an ṭangkai em em a. An thawhlawm thawhte hmangin biak in an sa a, Missionary an chawm a, an chheh vela mite an pui a. Kristianten an thlamuanpui ṭhin a ni. A bua siam tham zet sulhnu an hnutchhiah a. 3rd IR Bn Chaplain ṭhin, Rev. V. Lawmkima (fam) khan a buin a siam nghe nghe a ni.
Inkhawm dawn apiang-in, Joysin a te hian an chhungkaw chair awm ang ang an keng phei a, chu chu mipui ṭhutna neih chu a ni. Banah an seng fel leh vek bawk. Kan inkhawm ṭum hian khuang a rawn keng a, amahin a vaw bawk a. Pulpit leh Ṭhutthleng te siam peih a nih hnu chuan, biak in a lian lo nain, a changtlung ve ta deuh a ni.
Thu tawite sawina hun min pe a, Pu Lalramnghaka, chutih laia Deopani vel bialtu Evangelist Teacher-in tawng min leh sak. Mi 10 pawh inkhawm kan tling lo a. An zai ring em em thung a. Biak In lian lo takah pawh, thawl em emin an inkhawm a. An tihtur ang ang an ti kim ve thlap bawk a. Anni che vel kha a hmuhnawm ka ti a ni. Kha hmun khawhar takah khan Pathian a awm. Inkhawm chhungin Karbi tawng thumal pathum, Hemphu=Lalpa, Arnam= Pathian, leh Avi=Thisen, tih ka thiam hman. Karbi hlabua hla tam zawk kha Mizo kutchhuak niin ka hria. Karbi Synod an han indan khan, inawpna lamah an zei loh em avangin Rev. VL Zaithangan a tihpui zui a. Pu Zaithanga hi Karbi ramah a thi a, chutah chuan phum a ni zui nghe nghe a ni.
Joysin-a hian, an chhungkaw ram ṭha zet mai chu a pe tawp mai a ni a. A neih dang zawng zawng pawh a ui lo. Chhungkaw awm thei an ni bik lo a, Luia balu la chawp ei zawng an ni a, an balu lak sa chu a zuar leh ṭhin a ni. A thil engmah kha Pathian ram tan a ui lo a. Joysin-a avang hian Chaltlang kohhran upa hmasa, Upa Neuva kha ka hre chhuak fo mai. Kan ram hi thimin a la bawm lai, kristianna eng a lo luh det det lai kha a ni a. Upa Neuva chu, 1907 khan Kristianah a inpe a. April ni 4, 1909 khan an chhungin baptisma an chang a ni. Kum 1915-a Durtlang Presbytery Inkhawmpuiah khan, Upa Neuva hi Chaltlang kohhran upa atana nemngheh a ni a. Mizorama Upa nemngheh hmasak ber chu, kum 1913 khan a awm a, mi 17 nemngheh an ni a. Nemngheh ṭum hnihnaa an nemngheh zingah Upa Neuva hi a tel ve a, Zoram pum ngaihtuah pawhin upa ni hmasa ber pawl a ni. Chaltlang kohhran upa hmasa ber hi Upa Ailawka a ni a, kum 1917-ah khan hnawh chhuah leh thuai a ni a. Upa Neuva kha, kohhran khaipa ber a ni reng a, a thih ni thlengin Pathian leh kohhran tana mi inpe, Pathian ring tlat mi a ni. Chaltlang kohhranin, kum 1938 khan, “Biak ina inkhawm hruaitu apiang pulpit hma chair-ah ṭhu tawh rawh se,” an tih pawhin, “Thla thum chhung chu Pu Neuvan a ṭhutpui ang,” an ti a ni. Hei hian kohhran khaipa a nihzia a tilang chiang hle awm e.
Kristian a lo nih khan, a inah an inkhawm ṭhin a, miin an hmu duh hle ṭhin. “Inkhawm tawh ang u, “ tiin a fate hian mi an auh khawm changte pawh a awm ṭhin bawk a. Chutiang chuan, kristian an lo pung ve zel a. Ama in bulah, ama ramah Biak in a sakpui ta a. Chu chu tun thlenga Chaltlang biak in hmun hi a lo ni ta zel a ni.
Upa Neuva te chhungin Pathian thu an awih ṭan hun hi a hma em em mai a, a hun laia khawtlangin an ngahhlelh, Kut, chawngchen leh nawm sip thil dang a la tam em em mai a, chutianga khawtlanga hun hlimawm tam laia zu leh sa ei ve miah lo tura Kristian nih chu a hrehawm hun lai leh a zahthlak zawk mah hun lai a ni. Zoram hmar chanah, kum 1907 khan, dan zawh kim 133 chauh an la awm a. Chawlhni serh te pawh, “Thatchhiat vang. Hawp khawp an thlo chhuak thei dawn em ni? Hmeichhia te te sam an khuih pial ang vin ven a, chawlhni sikul an kai a, ngaihzawng an neih vang, pasal an hmu zo dawn em ni?” an tih ṭhin hunlai kha a ni a. Chutiang hunah chuan, Upa Neuva khan, a chhungte zawng zawng kristian a nihpui vek a, ama inah a inkhawm pui a, a hnuah ama ramah Biak in an sa bawk a ni. Upa Neuva hi hriat reng tlak, Heb 13:7-in, “...An rin dan zir rawh u,” a tih ang kha a ni. Chutiang bawkin, Joysin-a chu, Karbi ringtute zingah chuan, “A rin dan zir rawh u,” tih tlak a tling a ni.
Pathian ropuina tura an tihtur ti mai ṭhinte hi mi ropui an ni. Upa Neuva te, Joysin-a te ang te. An inpekna leh Pathian ram tana an tihtheih an tihna rah hi a hnuah a lo lang chhuak ṭhin a, a rah sengtu chu mi tam tak an ni ṭhin a ni. Zan khat chu Barogue Period-a mi, (Classical Music chanchin hi hun ṭhan hrang hrangah an ṭhen a. Chung hun ṭhen zinga pakhat chu baraque period hi a ni a. Classical Music vanglai takte pawh a ni awm e) rimawi siamtu (composer) ropui Johan Sebastian Bach kha a rimawi (composition) phuah thar rem (perform) tur a ni a. A rimawi an remna tur biak inah chuan mipui an lo khat vek turah a ngai a. Mahse, tu mah reng an lo awm lo. Chuti chung chuan Bach-a chuan a musician te hnenah chuan rimawi chu an rem tho tur thu a hrilh a. Mipui sang tam tak hmaa an chet dan tur ang tho chuan an che ta a ni. Chu hmun khawhar takah chuan rimawi ropui an chhuah tir ta a ni.
Bach-a chuan Pathian tan a ti ṭhin a, thlirtu leh ngaithlatu Mihring awm leh awm lohah a buai lo. Keini chu A rawng kan bawlsak Pathian ngaihtuah lo hian, "Chhum pui nasa tak ang thlirtu" te hi kan ngaihtuah zawk ṭhin a, kan buai ṭhin. Bach-a hian a hla phuah a ziahna (composition sheet) apiangah chuan SDG tih hi a ziak ṭhin a. Soli deo Gloria tihna a ni a, Pathian chauhin ropuina chang rawh se tihna a ni. A thiltihte chu Pathian ropuina atan chauha ti a nih thu a puanchhuahna a nih chu. He thu hi Kohhran siam ṭhatna kalpuitute au hla Five Solas an tih zinga pakhat a ni. Thurin anga a kal chuan, engkim mai hi Pathian ropuina atan chauha tihtur a ni a, mihringin amah a intiropuinan leh a inchhuanna turin thil a ti tur a ni lo tihna a ni a. Kristiante chuan anmahni ropuina tur ni lo, Pathian ropuina tura thil ti ṭhin tur an ni. Soli deo Gloria hi Pathian chauhin ropuina chang rawh se tihna a nih rualin, Pathian awmchhunin ropuina chang rawh se tia let an awm bawk a ni.
Joysin-a te, Upa Neuva te, Bach-a te chu a mihring lamah an buai lo a, mi tlem leh tamah an buai lo a, hmun khawharah Pathian tan an tihtur tiin, an theihtawp an chhuah mai ṭhin a ni.
Deopani aṭanga kan haw lehna kawngah chuan KHB 181-na chang tawp ber kha ka rilruah a lo awm a.
"Tin, Lalṭhutthleng hmaan.
Thiama ka din hun chuan,
Chhandamtu ngilnei chuan,
Lallukhum min pe ang," tih kha ka rilruah a lo awm a. Joysin-a hi, Lalṭhutthleng hmaa thiama a din hunah, a lawmna a va sang dawn em! ka ti a.
2017 April thlaah biak in hi hawn a ni a. 2022 khan Deopani biak in te tak te a lawi tur hi Kristian ring thar sawm chuangin baptisma an chang a. ‘Biak In satute kha an lawm ve ngawt ang,’ an rawn ti a. Ka rilruah Pathian ram tana ui reng reng nei lo, an khaw baihvai taka kohhran lo ṭhanna tura a hmun tur leh a theih ang leh neih ang apiang pe zotu Joysin-a kha ka hre chhuak a, Joysin-a lawm dan tur kha ka ngaihtuah a ni. Pathian a ring a, Pathian ram zauna turin ui reng reng a nei lo bawk a, a mit hmuh ngeia kohhran a han ṭhang chu a lawm hle dawn tih ka hria a, karbi pa tlawm tak khan vanah Lalluhkhum chhah tak a khum dawn a ni. Lallukhum beiseina vang ai mahin, hmangaihna vanga khatiang thil kha ti a ni.
Isuan ram neih a ṭhulh thei lo,
Chang tura man pek hnu a tho;
Pa Pathianin a kaih thawh hian,
A hming a ziak- ram lehkhaan.