Sulhnu 132: Miin tunge Lamsuaka hi an tih?

Kar hmasa khan Lamsuaka hova sakei a nung chunga an zawn haw thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan miin Lamsuaka chanchin an sawi leh an hmuh dan kan tarlang ang.

Lamsuaka hi Lalburha pasalṭha chhuanvawr a ni a, a huaisen a, a chak bawk a. Ral lakah leh sa lakah pawh a hmingthang a, mi lu 10 a la a, sal sawm chuang a man a. Saichal, a ngho khanchhuka tun theih ngawt pawh 10 chuang a kap a. Ramsial, sakei leh savawm a lo kah tawh leh a beih dan chu kan sawi tawh kha. Sakhi, sazuk, sanghal sa tih vel chuan an rapchung a mawi reng a ni an ti.

Chutiang mi chu a nih avangin Lalburha khan Lamsuaka khaihlum a nih khan heti hian a ṭah a: “Lamsuak, ka chhakawm keipui, ka khaw daingul leh ka phawsial. Mi kawlh sa kawlh tawn tur a lo awm ang a, tunge khawtlang hum ang a, nunau thlamuan ta ang le? Ka ram chan kap zuava min muantu, thla i va ti phang ve le” tiin a ṭap a.

Ralte puithiam Zohranga chuan a tute hnenah, “In pu Lamsuaka dam laia a hnung han zui zet chuh, a hovin sakei hliam kan han bei tak tak mai ṭhin a aw, kan kawrah te hian sakei thisen kan insah per sen ngiai nguai mai maw le. Kawra sakei thisen kai nguai kan ha ṭhinte chu a nuam thei ṭhin teh e, kan suk pawhin kan su reh phal ngai lo. Kan chhungte pawhin an lo su reh ang tih kan hlau va, keimahni ngeiin kan su ṭhin zu nia”, tiin a sawi ṭhin an ti.

Pasalṭha Bualruma pawhin Rothanga hnenah, “Sata pa, ṭhehlana ka kawlhnam dah khi han lek vel teh. Lamsuaka dam laia a hova sakei ngawpui kan ṭhiahna a nih khi. Han hnim mah la, a la thang ham ham ang chu.. Lamsuaka hova sakei hliam kan han bei tak tak mai ṭhin chu e, amah a huaisen si, a rorum si, silai ken phal ṭhin hek lo, keini ang tleirawl deuh tan phei chuan a zamawm rum rum ṭhin reng a ni. Sakei kan han sat ṭhinte chu chhungkhat lainate en ngam pawh kan ni hlei nem” tiin Lamsuaka hova an sakei sah chu a uanpui a.

Bualruma u hi Taikima a ni a, pasalṭha tho a ni a, huaisen rorum rut mai hi a ni awm e. Vailen lai khan an unauvin kuliah an ṭang a, sipaihovin an tithinrim a, sipai sawm pawhin an ngam mang lo an ti. Taikima phei chu Thanruma Bawlte khawtlang pawhin an vel ngam lo niawmin an sawi. Taikima chuan, “Lamsuaka chu a huaisenin a chak si a, a thain a tlin bawk si, keini ang tleirawl deuhte chuan huaiin tluk hrâm pawh han tum ve er teh mah ila, kan tluk kumkhua ngai lovang. Abak sawna din chu thihna a ni ringawt” a ti hial a ni.

Lamsuaka leh Lunhmingthangan savawm an bei dun a, an insual lai Khuangcheran a lo thlir khan Lamsuaka te unau chu huai a ti ngang a ni ang, “Tlin bâk thleng thlenga chêt a ngai ang a, kan dam rei duh awm lo mang e, a ti niin James Dokhuman a ziak a. A ziah zel danah chuan hemi hnu hian Lalburah khua Berhbial chhuahsanin Sailianpuia khua Reiekah a pem ta a. Berhbiala Khuangchera awm lai chu puithiam Zohranga, kum 1942-ah kum 73 mia thi ta leh Khuangliana, kum 1947-a kum 78 mia thi tate khan an sawi chiang khawp mai. “Sa hliam an beihte chu kan hre phak vek alawm, Berhbial khuaah chuan Lamsuaka leh pasalṭha dang huaisen tak tak an lo awm ve nual si a. Khuangchera chuan lawr bik thei dawnin a inhre lo nge, ‘Chhim lamah chuan huaisen chan ka chang thei bik dawn hauh lo mai, tiin Sailianpuia khua Reiekah a pem ta a ni”, tiin a ziak a.

Pasalṭha Thangbawnga ve thung chuan, “In pu Lamsuaka hova kan han che ṭhin chu a nuam a nia. Hei ka kete hi han en ula, Savunga fung bung ka palna a ni a, a la ser do hi. Kan tluk lo deuh nain a kaihza zawng kan veng zo ve nameuh mai. Amaherawhchu, in pu kha zawng a kut a hmui bik em a, a tluk chu kan tluk lo deuh zawng a ni e” tiin Lamsuaka tute hnenah a sawi.

Savunga fapa Lalzika silai chhuhtu Rosiama pa Thanghnuna chuan Lamsuaka tute hnenah, “ In pu Lamsuaka chu a huaisenin a rorum khawp a, han inti rorum ve viau ṭhin mah ila, zêp lovah chuan kan tluk thei mawlh lo zawng a ni e,” a lo ti bawk a.

Laltlunga mi huaisen tak leh pa rorum Lamsuaka khûm tuma el ngat ngat pawhin, “ Lamsuaka chu a huaisen bakah a chak em em bawk a, el pawh kan el nasa ngiang mai, mahse, a bâk sawn tur chuan thih a ni mai”, a lo ti a. Vawi khat an ramchhuak pawh Laltlunga chu ramsialin a vawrh nawlh mai a, a han phin zui leh dawn lai takin Lamsuaka chu silai kausain Laltlunga leh ramsial inkarah a zuang lut a. Ramsial chaldâmah chuan mupui chherchhuanin a thluak hnâm sawkin a kap a, ramsial chu a tawm chawih a, hniak phawi miah lovin a let tawp e, an ti. Laltlunga chuan, “Lamsuaka chu awm lo se, ka chanin maian chan pawh a tluk tawh lo”, a ti hial a ni.

Ram buai tirh kum 1966-ah kum 88 mia thi ta, Sailiankhama nupui chuan, “Naupang tê kan la nih laiin in pu Lamsuaka te nen lo bingin kan inrî a, Riahbûk chu sakeiin a vêl tlut tlut mai a, Lamsuaka ning ta lutuk chuan meichher a siam sawk sawk a, silai kausa nen sakei bûk helna aia hla hretah chuan bûk chu vawi thum emaw a hêl ve ta ngat a. Sakei bûk hêl pawh chu a reh ta vang vang mai a ni” tiin a fate a lo hrilh bawk a ni.

Lal upa Savawma chuan, “K’u Suaka chu a pa lianin a chak si, len lamah leh san lamah pawh zungza bêngin ka tiat lo va. Pasalṭha tuma tluk theih loh a ni. Buh leh bâl a thlo theiin an neinung si, sial ni se, kan lalte ai mahin an ngah a, kan lalte pawhin an zah reng a ni. Michhia a ina tlu lut aiin K’u Suaka te ina tlu luta inkhaichhuak leh lah an tam zawk a. Sawrkarin an tihhlum pawhin lal leh upate chuan an ui nangiang reng a, an ṭap bâng thei lo a ni”, tiin a lo sawi bawk a.

Vanhnuailiana pasalṭha Zampuimanga meuh pawhin Lamsuaka chu a hmingthan êm avangin lainâ tiin a zawng chhuak vang vang a, ngaihhrui nan a phaw leh fungki a pe a. Lamsuaka fapa Sailiankhama a pa ngaihhruina chu a kawl reng ṭhin a, phaw erawh chu kum 1966-a an insak ṭhatin an insenghawi kim ta lo va, a bo ta a ni. Fungki erawh chu Lamsuaka tuchhuan Jerome Thanbanglovan a la kawl ṭha a, Lamsuaka silai nen. Kumin 2023 July ni 5 khan chu chu ka zuk hmu ngei a, Tanhrila an kawl ai khu chuan museum-a dahṭhatah ka itpui hle a ni. Thlalaka kan hmuh hi Jerome Thanbanglova leh a pu Lamsuaka silai leh Zampuimanga fungki chu a ni. James Winchester-a thattu Chawma fei leh Cachar Bawrhsap Edgar-a pek Suakpuilala no te, Sailo lalin dar hmingthang an neih te leh Mizo rohlu chi hrang hrangte pawh hi mimalin kawl lovin museum-ah dah hlawm atan a ka lo it ṭhin a ni.