Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 133: Thuziak tih bo thu
Kar hmasa khan miin Lamsuaka an hmuh dan kan sawi kha a ni a, Lamsuaka chanchin chu kan duhtawk ang a. Thuziak tih bo thu kan sawi thung dawn a ni.
“Mizote hian thuziak kan lo nei tawh ṭhin a, savuna zial a ni a. Sum khuh nan an hmang a, uiin a lo ei ta mai a, kan thuziak hlu tak chu kumkhua atan kan hloh ta a ni”, tiin kan pi leh pu te chuan an lo sawi ṭhin a. He thawnthu hi tu leh fate hnena kan inhlanchhawn zel avangin thuziak tih bo thu hi tun thlengin kan la sawi a nih hi. Lehkha zial tih bo tih leh lehkhabu tih bo ti pawhin an lo sawi bawk ṭhin. Behchhan emaw ṭanchhan emaw tel lovin thil hi an sawi ngawt ngai lo va, thawnthu phuahchawp ngawt mai hi chu a daih rei ngai hek lo. Chuvangin he thawnthu hi phuahchawp ngawt chu a ni lovang tih kan ring a ni.
Khasi leh Bengali te, Naga te leh Mizo te hian Pathianin thuziak min pek chu kan pi leh puten an lo ti bo tawh a ni, tih thawnthu kan lo nei hlawm a. Myanmar rama Karen leh Kachin thawnthuah chuan an pathianin lehkhabu a pek chu an pi leh puten an lo hloh tawh thu an sawi a. Myanmar, Thailand leh China ram pathumte inrina laia cheng Lahu thawnthuah te, Lahu leh Kachin inkara cheng Wa thawnthuah te, Burma ram leh Thailand ram inkar laia cheng Kui-ho thawnthuah te, China ram Yunnan biala cheng Lisu hnam thawnthuah te pawh an pi leh puten lehkhabu an lo hloh tawh thu an lo sawi hlawm a ni. Philippines ramah pawh thuziak tih bo hi an lo sawi bawk a. Hetianga thuziak tih bo thawnthu inang kan lo nei hi a mak viau mai a, tun hmain kan lo khawsaho tawh a nih em loh pawhin inhnaih takin kan lo awm tawh a ni ang tih erawh chu a rin theih hle.
Mizoten thuziak an lo tih bo tawh hi savuna zial a ni a, sum khuh nan an hmang a, ui rilṭamin a pet a pet a, a pu bo ta a ni, an lo tih pawh hi a awm viau. Ui tan chuan khawro hle tawh mah se, sa chu sa a ni miau a. A lema kan hmuh hi parchment an tih chu a ni a, beram emaw kel emaw a pumin an lip a, an pho ro a, engtin tin emaw an tih hnuah pan hir hiar, mam thin thena an siam chhuah chu thuziak nan an hmang ta a ni. Chutianga thu ziak nana hman theih tura savun an siam ṭan hun chu University of Adelaide chuan BC 1500 lam daihah tawh nia hriat ni mah se, Pergamos lal, BC 197- BC 157 inkara mi chu a bul ṭantu leh hmuchhuaktuah khawvelin an ngai niin a sawi.
Thuziak nana savun an hman hma daih hian Aigupta ramah chuan papyrus hmangin thu an lo ziak tawh a. Tun hnai maia Egypt khawpui Cairo chhima Saqqara thlan chhunga papyrus scroll an hmuhchhuah chu BC 2900 laia mi a lo ni daih mai a, hei hi papyrus an hmuhchhuah hlui ber a la ni. Thuziak nana papyrus an hman chhung hi a rei hle a, kum zabi sawmpakhatna thleng khan an hmang an ti a, kum 4000 chhung an hmang tihna a nih chu. Lehkhapuan an hmuhchhuah hnu hian an hmang zui ta lo a ni.
Thuziak nana savun hmuchhuaktu nia an sawi Pergamos lal hi Eumenes II a ni a, thusawi thiam tak, mi fing tak a ni a. Atallid dynasty chhunga lal dang zawng aiin a ropui a, an khawpui Pergamos chu Grik ram chhak lama Grik nunphung tihlarna leh zirna hmun hmingthang tak a ni. Pergamos hi Thupuan 1:11 leh 2:12-a kan hmuh Pergamos kha a ni a, ziak ṭhenkhatah chuan Pergamon an ti a, Pergamum ti an awm bawk a, hei hi a hming hmasa ber a ni awm e. Tunah chuan he khaw ropui tak ṭhin hi Turkey ram chhunga Bergama khawpui chhak deuhah khuan a hmun hlui chu hmuh tur a la awm an ti. Tirhkoh Johana kha Patmos thliarkara a tan lai khan Thupuan bu hi a ziak an ti a, kha Patmos thliarkar aṭang khan Pergamos khawpui hi chu hnai te a ni a, Aegian tuipui kan ngai ni mah se, a hlat zawng chu Aizawl aṭanga Silchar lo liam a ni awm lo ve.
Savun hmanga thuziak hmuchhuaktu an tih Eumenes II hi Attalid lal zinga ropui ber ni mah se, an lalram hi te tak tê a ni a, an lal hmasa ber chu Philetaerus-a a ni. Grik lal ropui ber Alexander the Great kha kum BC 323-a a thih tak thut khan a sipai general-te khan a lalram zau pui kha an insem a. General zinga pakhat Lysimachus-a lalram chu tuna Turkey kan tih vel khu a ni a, a sipai officer pakhat Philetaerus-a chu a pu lakah a hel a, Pergamos khawpui chu a la a, a awp ta a. Lysimachus-a chu BC 281-ah a thi ta mai bawk nen, Philetaerus-a chuan a pu thih hnu chuan Pergamos khawpui piah lamah a invalh zauh ta zel a, Attalid dynasty an tih hi a lo piang ta a, a ṭhen chuan kingdom of Pergamon tiin an sawi ve bawk. Philetaerus-a chu kum BC 282 khan a lal ṭan a, Eumenes II hi an lal palina a ni. An lalram chu a len lai ber pawhin Mizoram aia u deuh chauh a ni awm e. Baibula kan hmuh kan sawi tak Pergamos hi an khawpui leh an lalram hmar tawp lam a ni a, an lalram chhunga a chhim tawp ber chu Attalia khua a ni. Pergamos khua hi Thupuan bua kan hmuh kohhran pasarih zinga mi kha a ni a, Attalia khua hi Tirhkoh Paula zin vawi khatnaa Barnaba nena an tlawh kha a ni. An lalram zauh laia ber pawhin a dung chu Pergamos aṭanga Attilia a nih avangin tun lai kawngah chuan km. 500 chuang deuh hret a ni a, motor-a tlan vang vangin darkar 6 chuang hret tlan chauh a ni. Attilia dynasty chu kum BC 129 thleng khan an lal a, kum 150 emaw chhung an lal a ni. An lal hnuhnung ber chu Eumenes III a ni a, Rom lalram hnuaiah an awm zui a, an lalna a tawp ta a ni.
Attalid lalho zinga palina Eumenes II-an thuziak nana savun a hman ṭan dan an sawi chu: Aigupta ram aṭangin papyrus an lakluh ṭhin chu an khawpui leh an ram chheh velah a lo thleng thei ta lo va. Ziah tur an neih reng si avangin Pergamos lal Eumenes II hian papyrus aiah beram vun a hmang ṭan ta a, kel leh bawng note vun te pawh an hmang zui ta zel a ni awm e. Chu savun chu parchment an ti a, siam a hautak hle. Beram vun chu chingal tuiah ni tam fe an chiah a, awlsam taka a hmul ziah tlak theih thlengin an chiah a. Chumi hnuah a pawh pharhna tur thing an siamah savun hruiin an pawt mar vak a. Chemtein a hmul chu an ziat thla vek a, an met fai a, a chhah zawng inang turin a chhah lai apiang an met pan a. Nawhlung thap deuh, kaw deuh sir siar hian an nawt mam leh vek a, chumi zawhah blackboard-a ziahna chalk rawt dip an phul a. Fai taka an hruk zawh chuan ziak nana hman theih a lo ni ta a ni. Parchment siam fuh chu a nem a, a pan a, zial leh thleh a nuam a. An siam tirh lamah chuan an ziat pan har thiam lo va, kum zabi sawm hnu lamah chuan pan thlerin an siam thiam tawh a ni. Parchment ṭhat em emna chu a tlo va, vawnṭhatnain a zir chuan kum za tam tak mai ni lovin kum sang tam tak pawh a daih niin an sawi.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin hi chhunzawm kan tum ang.