Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 134: Kan pi leh puten thuziak an tih bo thu
Kar hmasa khan hnam hrang hrangin thuziak tih bo thawnthu an nei tih kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Mizoten thuziak tihbo thawnthu kan lo neih kha sawi zau hret kan tum dawn a ni.
“Mizote hian thuziak kan lo nei tawh ṭhin a, savuna zial a ni a. Sum khuh nan an hmang a, uiin a lo ei ta mai a, kan thuziak hlu tak chu kumkhua atan kan hloh ta a ni”, tiin kan pi leh pu te chuan an lo sawi ṭhin a. Kha savuna zial thuziak kawltute khan a hlutna hre chiah si lovin, thil engemaw tak chu a ni tih an hria a, an vawnghim hram hram a. Hun leh kumte an lo ral zel a, China ram aṭangin kan thlangtla zel chu Thailand hmar lam tlang velah tla thlain, chutaṭanga lo chhuk zelin Burma phai velah te kan lo chhuak a ni ang e. Kan thuziak hlu tak savun zial kawltu pawh an thi a, an fate emaw midang tu emawin an kawl ṭha ta zel a. Hun a rei tial tial a, kan thuziak hlutna chu a kawltuten an hre lo tial tial bawk a. A tawpah phei chuan sum khuh nan an hmang ta mai mai a, ui rilṭamin a han hnim a, savun a ni tih hriain a pet a pet a, a kawltupa hmuh loh hlanin a pu bo ta a ni, an lo ti a ni awm e. Heng hun lai hi eng hun kha nge ni ang kan hre phak lo va, kum zabi zawng pawhin rinthu han puak chhuahpui tur pawh kan hre lo.
Kan pi leh puten thuziak hlu tak an lo neih hi eng savuna zial nge tih pawh kan hre thei mai lo va, baibul thu emaw dan thu emaw ziah nana savun an hman ṭan dan chu kan sawi tawh a. Thuziah nana savun an siam pawh hi parchment leh vellum an tih hi a awm leh a. Parchment chu kan sawi tawh ang khan beram leh kel vun aṭanga siam a ni ber a. Vellum chu French thumal pakhat veau tih aṭanga lak a ni a, bawng lâ tihna mai a ni a, thuziak nana bawng la vun an buatsaih kha vellum tiin French-ho hian an lo sawi ṭhin a ni. Tun thleng hian parchment leh vellum siam hi an la awm a, tun laia vellum an tih ber chu savun ni lovin thing nawia siam a ni tawh a, tracing paper ang deuh hian a lang tlang thei ruau leh lang tlang thei lova siam a awm tawh a ni. Tracing paper aia hian a tlo fe zawk a, a to zawk bawk. A lan dan chu a inang a, khawih loh chuan vellum paper chu tracing paper emaw tih mai tur a ni. Codex an tih hi erawh chu, lehkhabu ang hi a ni a, papyrus emaw parchment emawa thuziak kha a hmawr lehlamah an ṭhui khawm a, keu theihin tun laia lehkhabu ang chiah hian kawm ṭha takin an siam. Codex hi chu kan sawi tum a ni lo va, Sapin scroll an tih, savuna thuziak, a ziala zial hi a ni kan sawi tur chu ni. Mizoten kan lo neih ve, savuna zial thuziak chu eng tak ni ang maw?
US national archives-in a sawi dan chuan lehkhapuan aia a let tam taka a tlo zawk avangin parchment chu hnam thil hlu vawn that nan an lo hmang fo tawh ṭhin a. Sakhaw inzirtirna thu te, vantlang dan te, inremna thu te, ram dan vawn ṭhat nan te leh thu pawimawh kawl ṭhat reng tur ziah nan parchment chu an lo hmang ṭhin a. America-ah chuan US Constitution te, Declaration of Independence te, the Bill of Rights te, the Articles of Confederation te chu savunah ziakin an lo vawng ṭha a ni.
Judate baibul kha savuna zial a ni a, Isua pawhin biak inah a chhiar a. Luka 4:17-ah chuan, “..lehkhabu zial chu a phelh a, he thu ziakna lai hi a chhar a.... Riangvaite hnenah chanchinṭha hril tura mi ruat avangin Lalpa Thlarau chu ka chungah a awm..” tih a chhiar kha theologian ṭhenkhat chuan Nazareth Manifesto tiin an vuah nghe nghe. Kha baibul kha savuna ziak, a ziala zial a ni a, khatiang kha Mizoten kan lo kawl ve chu a ni thei ang em? Lo ni ta se, khawi aṭanga kan neih nge ni ang?
Kum 2011 May thla khan Presbyterian Church of India (PCI) tirhin Indonesia rama Yogyakarta khuaah World Association for Christian Communication (WACC) inkhawmpuiah ka tel ve mial a. A hmunah chuan Yogyakarta ti duah lovin Jogja an lo ti mai a. Kan inkhawmpuiah chuan thusawi chi hrang hrang zingah Chinese nula Cai Yiping-i hi thusawi turin sawm a ni ve a, Gender justice and Climate justice tih thupui a sawi nghe nghe a. Khatih lai khan hmeichhe chawikan duh, ṭhahnemngai taka thawk pawl, ISIS international-a thawk a ni.
Tuk khat chu tukṭhuan kan ei dun laiin kan titi mai mai chu Chinese history-ah Master degree a nei tih ka hriat veleh, “Judate hi China ramah eng kumah khan nge an lo kal”, tiin ka zawt a. Awlsam tê hian, “BC 200 lai vel khan”, a ti ta mai a. Ka phu deuh zawk a, ka lawm em em bawk a. A chhan chu Judate nen hian China ram khawi maw laiah khian kan lo awmho tawh ang a, an baibul hi engtin tin emaw kan lo kawl ve a ni ang a, tia ka lo zir ve mek lai a nih avangin Yiping-i thusawi chuan min tilawm a ni. Kum 1856 khan ‘History of The Jewish Nation after the Destruction of Jerusalem under Titus’ tih bu hi Alfred Edershein-an a chhuah a. Chutah chuan Juda hnam ṭhenkhat khawchhak lama kal zelte chuan China an thlen thu te, Kae fung foo khuaah Juda tempul an din thu te a ziak a. Chu tempul bangah thuziakah chuan chu temple chu kum 1488-a sak a nih thu te, Synagogue hmasa ber chu kum 1166-a sak a nih thu te, Han dynasty (BC 205 - AD 226) lai khan Juda sakhua chu China ramah a lut ṭan thu te a inziak a ni, a ti. Tunah chuan he khua hi Kaifeng an ti tawh a, Henan province chhunga awm a ni a, Yellow river an tih chhim lam hreta awm a ni.
Cai Yiping-i hnenah chuan kan hnam ṭobul ka chhui mek thu leh Mizote chu China ram aṭanga lo piang nia kan inrin thu te, Thailand, Burma ram pela kan thlangtlak thu leh India rama kan awm tak dante ka hrilh bawrh bawrh a. History zir mi a ni bawk a, kawm nuam ka ti hle a. “Sanghai-ah te, Beijing-ah te lo kal la, kan historian te ka lo kawhhmuh ang che. China ramah hian tlang mi tam tak an awm a, an chanchin hi kan historian ten an chhinchhiah vek a lawm. Chinese-ho anga history chhui nasa tu hnam mah an awm hlei nem, tiin an hnam thil chhui peihzia a fak a. China ram aṭanga chhuak in nih chuan in hnam chanchin pawh chhui a harsa lo vang”, a ti a, ka lawm hle. Remchang a la awm ang, tiin ka chhinchhiah ta ran a ni. Amah lah chu nu lian lam, hmai hlai phuk mai hi a ni a, hmeichhe chawisan ngawt mai buaipui mi a nih avang leh chutiang lam pawla a thawh avangin mipa leh hmeichhe intluktlan tih lam chu ka sawipui ta lo.
Jogja-a kan cham chhunga ka chhinchhiah pahnih khat han sawi ve mai mai ila. Ka pindan luahpui chu Philippinos a ni a, tun hmain Calcutta-a printing kan zirlaiin Naga pindan luahpui ka lo neih tawh nen, vaiin ek saman an tih, thuhmun chiah hi an ni mai. A chet dan leh hawiher, ṭawng dan te chu Naga siar ka ti mai. Bul thuhmun an nih ka ring ta viau a ni. Chulovah chuan Indonesian-ho, a bikin Jogja-a mite chu Khasi nen an inang leh em em bawk a, Khasi nuho leh Jogja nuho chu an chet dan video-in la ila, tute nge an nih sawi lovin, hnam khat emaw kan ti mai awm asin. Indonesian chanchinbumi pakhat a lo tel ve a, kan inkhawmpuia Khasi Pastor lo te ve nen kan pathuma kan dinho laiin, “In ṭawng ve vein han inbe teh u, in inhre theiin ka ring a ni”, ka ti a, an nuih hi a za a. Ka tih luih tlat avangin an han inbe nual a, an ṭawng chu an inhre thei lo. Mahse, an hmel leh pianphung, an chetzia chu a inang si. Indonesia ram TV channel ‘Indosiar’ hi lo thlir uluk ve mah teh u, Khasi ka ti mai!
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Mizote thuziak tih bo chanchin hi chhunzawm kan tum ang.