Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 138 : Thuziak ti bo Naga-te

Kar hmasa khan Mizote ang thova thuziak ti bo Khasi-te kan sawi a, Naga-te pawhin an lo tih bo ve tho thu kan sawi ang.

Kum 1982-1985 chhung khan Calcutta-a kan zir laiin Naga te, Khasi leh Garo te, Meitei te, Arunachali leh Tripuri te, Assamese leh Bengali te nen hostel-ah kan khawsaho ṭhin a. Pindan ka luahpui tak chu a tirah chuan Khasi pahnih leh Garo pakhat an ni a, kum sawmhnih mi chauh kha kan la ni bawk a, kan hnam history kan lo hre lo tlang hle mai. Ka ngaihsak loh lam tak a ni a, ka hre thui lo lehzual a. Kan pi leh puten thuziak an tih bo thu kan hre hlawm lo va, tun hmain an lo khawsaho tawh em kan hre bawk hek lo.

Khasi nu pakhat Esther Syiem-i chuan ‘The Survival of Languages: the Khasi’, tih a ziahah chuan Naga leh Mizo te, Garo leh Bodo te, Arunachal rama hnamte leh Norh East India rama vela phaitual mite hian thuziak tih bo thawnthu an lo neih thu a ziak a. “Heng mite hian pi leh puten an inhlanchhawn khawtlanga an sawi chhawn dan erawh a inang vek lo. An ṭawng lo tih bo tawh avanga changkanna lam hawi an harsat rualin social leh economic-a an hniam bikna te, an hmathlir kawl eng tur tiṭhuanawptu, awpbeha an lo awm tawhna te kha heng hnam hnuaihnung zawk te hma lam pan ti harsatu lian tak a ni”, a ti.

Thuziak ti bo ve tho Khasi-ho pawh hi an inthlahchhawng chu hmeichhe lama chhui an ni a, ka piandan luahpui Khasi pahnih R.K. Rynjah-a leh Timothy Nigel Ropmai-a te kha ka aia zir hmasa an ni a, kan innel hnu chuan Mizote hi min lo awt veleh chhawng a lo ni tih ka hre chhuak a. College-a nula nalh tak tak te kha Khasi-ho chuan be ngam hek lo, keiniho leh Naga-ho chuan kan be ngam si a, min awt ru hle thin a lo ni! Kum 1982-83 vela Russel Street-a Meghalaya House L.O. Eddie-a te inah kan va len changte hian Khasi nula ṭha ve tak tak te pawh kan va tawng ṭhin a, ka Khasi ṭhiante chuan ka biak hmasak a, kan awm tlangnel hnuah chauh biak ve turah an dah deuh tawp ṭhin. An nunphungah nupui an neihin an nupuite inah an lawi zawk ṭhin tlat mai a, hmeichhe awpna hnuai seilian an nih hlawm avang te pawh a ni ang chu. Tunlaiah chuan Shillong khawpuia awmte zingah khuan an hnam dan anga nupui in lama lawi chu la awm bawk mah se, a tam zawk chuan an duh tawh loh thute min hrilh a. Mizote chuan moneituin mo chu kan inah kan hruai lut ṭhin tih an hria a, min awtin min hmu sang ve lehchhawng ṭhin.

Thuziak ti bo ve tho Meitei ṭhian, kan hostel-a awm ve tho Sunil Singh-a pawh khan Mizote hi min lo awh ruk viau thu min hrilh bawk a, “Ralte, nangni Mizote chu in vannei alawm, in hnam in zalen a, Kristianah in piang a, engmah hian a phuar ve lo che u emaw tih mai tur hian in che vel hi in thawl halh mai a, in awhawm asin. Keini Meiteiho chu Hindu sakhuaah kan seilian a, kan mil si lo. Phai Vai anga hnam ṭha mi in ni e, tiin Hinduho khan min lo bum a, kan tluk theih lohho nen tual khatah min lentir a, kan khawngaihthlak asin”, a ti kha ka la hre reng a ni. Sunil-a hi Manipur rama rock band pakhata an drummer a ni nghe nghe a, an ramah chuan a lar ve viau a ni awm e.

India ram pawn aṭanga rawn zir hnam pathum kan neih zinga mi Bhutanese pakhat Choki Dorji-a chu pa nuih tiza tak mai, inthiara mawng hruk nan lehkhapuan la hmang tlat mai hi a ni a. Tun laia toilet paper nem thip thep ang hi la awm hek lo, kan naupan laia chanchinbu phek kan nuai nawk nawk a, mawng thiar nana kan hmang ang khan an la hman reng thu hi a sawi a. “Tuia sil aiin a thianghlim zawk”, a ti tlat mai a. Ka pindan luahpui leh ka kawm ber ṭhin Naga ṭhian, Olem Longkumer-a chuan, “Choki , lehkhapuan hman te chu hman lai thil a lawm le, tuiin va sil zawk tawh rawh”, a tih pawhin Choki-a chuan kan awmho chhung zawng khan lehkhapuan ngatin a mawng a thiar a ni. Zanriah ei hma deuha hostel bathlar sei pui kotlang bawha kan awmho lat lat laia Olem-a leh Choki-a indawr lai te mitthlaan a cham a. Bhutan ramah chuan hmeichhe lamin chhungkaw ro an khawm ṭhin tih kan hriat hnu chuan fiam tehah kan hmang ṭhin. Bhutanese-ho chuan thuziak tih bo thawnthu chu an nei ve lo va, tih bo ahnekin an thurochhiah fing tak chu Ro kha ’mashê rang kha bjang tih hi a ni a, a awmzia chu ‘Ṭawng dang kan hriat tel loh chuan mahni ṭawng ngei pawh hi kan hloh a ni’, tihna a ni, tiin Pema Wangdi chuan ‘Language Policy and Planning in Bhutan’ tihah a ziak a ni. Bhutan-ho hian anmahni ṭawng hawrawp an nei lo va, an official ṭawng Dzongkha chu Tibetan hawrawp Uchen hmangin, lehkhabu leh sawrkar thil pawimawh bik ziah nan an hmang a, thil dang ziah nan chuan Tibetan hawrawp tho Joyig an tih hi an hmang niin Wikipedia chuan a sawi.

Olem-a chu ka ṭhian bul a ni a, ngaihzawngte pawh kan inzawnpui a, kan rim dun a, unau ang maiin kan inkawm a. Tun hnuah a fanu tleirawl zaithiamin Aizawla music track siam a, a zai recording tih a duh thu min rawn hrilh a. Keiin Nagaland-ah an siam thei lo em ni, ka tih leh, “Thei e, mah se, Aizawl tluk India ramah an awm lo. Recording a tih hmain thla khat emaw chu zai zir hret se ka duh a, aw pek dan hi Mizo chuan in thiam riau a, zirna pawh in nei ṭha si a”, a ti tlat a. Tichuan a duh ang chuan buaipui ka inhuam thu ka zu hrilh a, kan ṭhianpa zaithiam, zai zirtir thiam bawk Rualthankhuma Chhakchhuak hnenah ka hruai ang ka ti ran a. Chutia kan inbiak hnu lawkah chuan Olem-a chu motor chesualah a thi ta mai a. Ama car khalhah kawng kawiah a tlan liam a, a ruang hmuh hrehawm khawpin khamah a lum thui a ni tih min rawn hrilh chu hrehawm ka ti hle.

October ni 30, 2023 chawhnu herah khan kum 1982-a hostel-a kan awmpui leh ṭhian ni zui ta Wati L. Imchen-a chu ka han video call a. Dimapur-a a huanah hna a lo thawk mek a, sangha dil leh thlai enkawl nuam ti mi, Nagaland sawrkar Govt. press-ah Director aṭanga pensawn hlim a ni a. Ka han biak chhan pawh Naga-ho hian thuziak tih bo thawnthu an neih chungchang chhiar belh tur emaw, min hrilh tur emaw a neih takin ti ka ni a. Mahse, chutiang lam engmah a lo hre lo. Naga-ho chu hnam 16 zet an nih thu leh thawnthu an neihte pawh a inan loh thu vel mai mai min hrilh a, titi phungleng mai maiin kan inbe tawp ta a ni.

Wikipedia chuan Naga rama Mao-ho thawnthu pakhat an sawi ṭhinah chuan an hnam ṭawng ziaka an neih dan a sawi a. Hman lai aṭanga an pi leh puten an tu leh fate hnena an hlan chhawn hla hlui pakhatah chuan an hnam zianga a hmasa ber thlah kal zela pa pakhat chuan a fate mipa pathum hi an ṭawng leh thil chi hrang hranga thuziak a pe ṭheuh a. Fapa u ber chu ṭawng leh thing kawra thuziak a pe a. Fapa pahnihna chu mau no kawra ziak a pe a, a pathumna chu savuna ziak a pe bawk a. A naupang ber tih takah a pain thuziak savuna zial chu a pawimawhna leh ṭangkaina a hre lo va, a mutna khum bulah a dah bo mai ṭhin a. Hun lo kal zelah Naga-te chuan an hriatna hnar ber thuziak savuna zial chu an lo hloh ta a, hma an sawn hlei thei ta lo va. An thuziak pawimawh chu savuna ziah a nih avangin chhimtirin a seh chhe zo ta niin an ngai a ni. A hnu zelah chuan chutia an thuziak savuna zial a bo chhan chu a kawltu ute pahnih khan an naupang berin thuziak a neih ve avanga intluk tlanga an awm chu an ngaihtheih loh avangin a hriat lovin an lo tih bosak niin an ngai ta a ni.

First Nagaland online Folktale story telling competition chu kum 2020 khan an nei a, chutah chuan mipa naupang Hruyidzuo Augustine-a chuan The Lost Naga Script tih hi lawmman lak nan a hmang a. Chuta a thusawi chu hetiang hi a ni: Hmakhawsanga kan pi leh pute hnen aṭanga kan thu inhlanchhawnah chuan mihring inthlahchhawnna hi Makhel khua aṭanga inṭan a ni a, chu chu tuna Manipur rama Senapati district chhunga mi hi a ni. Thlahtu bul ber Nu chu Dzuliamosuro a ni a, fapa pathum a hring a. A upa ber chu Ashupfo Alapha a ni a, Indian mite thlahtu hi a ni. Pahnihna chu Chituwo a ni a, Meitei thlahtu hi a ni a, pathumna chu Khephio a ni a, Naga hnam thlahtu hi a ni. Heng fapa pathumte hnenah hian thuziak pek vek a ni a, Ashupfo Alapha hnenah chuan thing kawra ziah pek a ni a. Chiwuto hnenah chuan mau kawra ziah pek a nih laiin Khephio hnenah thung chuan savuna ziah pek a ni thung a. Ashupfo Alapha leh Chiwuto te chuan an thuziak chu ṭha takin an vawng a, an zir thiam ta vek a. Khephio erawh chuan a vawnhim ṭhat loh avangin sazuin a seh chhia a, chhiar theih a ni ta lo va. Chuvangin Naga hnamte chuan an thuziak neih hlu tak chu an thiam ve hman lo va, midang ziak an zir a ngaih phah ta a ni, tiin.

Mizo zinga Pathian thu zirten an hriat lar tak Frederick S. Downs-a lehkhabu, Christianity in North East India: Historical Perspectives tihah chuan thuziak tih bo tawhte chungchang a sawi a, “Heng hnam mawlho thawnthute aṭang hian, hmasangah an pi leh pute chu ziak leh chhiar thiam hnam ropui zingah an lo khawsa tawh a ni ang tih a rin theih a. Chungho chu Asia khawmualpui chhim chhak lamah emaw China aṭangin emaw India ramah an lo thlangtla a ni ang a, chung ram ropui leh changkang takah chuan ziak leh chhiar lo thiam tawh mah se, an thlangtlakna kawngah an thiamna chu an hloh zui ta a ni ang, tiin a zeldin a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.