Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 140 : Thuziak ti bo Karen-te

Kar hmasa khan Mizote ang thova thuziak ti bo Kachin-te kan sawi a, Burma ram ami tho Karen-hote pawhin an lo tih bo ve thu kan sawi ang. Karen-ho hi Burma ramah hian kum 2000 chuang an lo awm tawh a, a cheng hmasa zinga mi an ni, tiin Wikipedia chuan a sawi. Burma sawrkarin a nghaisak nasat em avanga Burma chhuahsana ṭhenawm rama raltlan hi tunah hian mi nuai hnih dawn zet an awm a ni awm e.

Karen-ho hi Burma ram chhim lam leh chhimchhak, Kayin state chhungah an khawsa ber a, Burma rama mihring zaa pasarih an tling. Karen tam tak chu Thailand-ah an pem a, Burma leh Thailand inrina lai ram velah hian an khawsa zui ta a. Andaman and Nicobar thliarkarah khuan tlem azawng chu an awm a, Asia khawmualpui chhimchhakah leh Asia khawmualpui chhak lamah te hian an inzarpharh bawk.

Kum 1948-ah khan British-in Burma a chhuahsan a, mahnia rorelna neia an lo zalen ṭan chiah tihah khan Burma ramah tualchhung indona a awm ṭan nghal a. Indopui pahnihnaah khan Karen-ho hian British laka hamṭhatna beiseiin indonaah an ṭanpui a, a thuphung chuan Burma laka indan an lo tiam a ni awm e. Mahse, an beisei ang chuan Burma lakah indan chu British chuan a pe leh ta si lo va, a chhuahsantu British lakah an lungawi lo va, indan phal lotu Burma sawrkar thar lakah a lungawi hek lo.

Chuvangin an hnam hmakhaw thlira an ṭhatna ngaihtuahtu pawl an din Karen National Union (KNU) chuan kum 1949 khan Burma sawrkar a do ṭan ta a, mahnia ro inrelna ram nuam, an ṭawnga Kawthoolei an tih chu sual chhuah theih an inring a. Kawthoolei tih chu ‘thimna reng awm lohna ram’ tihna a ni a, tun laia Mizoramah Juda lalram kan din dawn, ti pawlho suangtuahna nen an inang viau awm e. Ram hrang hranga Karen awm darhte insuihkhawmna leh Burma ram chhunga Karen lalram din chu an tum ber a ni a. An han bei ṭauh ṭauh ṭhin a, hun a lo kal zel a, mahnia inrelbawlna tur ram chu sual chhuah an huphurh ta nge, Burma ram chu Federal kalphunga a kal theih nan beiin chu lam chu an sawi ring leh ta zawk a. Federal system-ah chuan sawrkar laipui leh state-in thuneihna an insem a, USA leh India ang hi a ni. Mah se, tun thlengin Federal system chu Burma ram chuan a la hlat hle.

Karen-ho siam website pakhat Outer voice chuan Karen-ho awm bingna Kayin State ni ta hi an pi leh pu hun lai ata Karen-ho ram a lo ni tawh a, Burma lalin a ram chhunga a puan tak avang leh an hneh ngang si loh avanga Burma ram chhunga awm ve ta a ni a. British-in Burma ram a chhuahsan veleh mahnia ro inrela, ram neih an lo beisei anga a kal tak si loh avangin Burma nena an tualchhung indona chu kum 70 emaw zet kalpui a ni ta a. Sipai rorel Burma leh Karen National Union indona chu khawvela tualchhung indona awh rei ber a ni, an ti. Karen-ho bakah Burma rama hnam dang pawhin he tualchhung indona hi an tuar a, Thailand rama raltlan chu sing tel tak meuh an ni a, Thailand ram lahin a lo lawm lem si lo va, an ram ti chhangchhetu maiah an lo ngai bawk si a. Chuvangin Thailand leh Burma ramri velah an inhnawhkhawm ta a, chung zinga a tam ber chu Karen-ho an ni.

Tunah hian khawvel puma Karen awm zat, Wikipedia sawi dan chu: Burma ramah 3,604,000; Thailand-ah 350,000; USA-ah 215,000; Australia-ah 11,000; Canada-ah 6,050; India rama Andaman thliarkarah 2,500 leh Sweden-ah 1,500 te an ni a, ram dangah pawh tlem tlema insemdarh an awm awm e. Mizo let thum aia tam mah an nih chu.

Kum 1892 khan Pu Buanga leh Sap Upa khan Chittagong aṭanga Mizoram Tlabunga Chanchinṭha hril tura lo luh an tum lai khan Khawthlang tuipui rawn zawhin Chandraguna leh Rangamati-ah te an kal a. Bengal ram aṭanga Mizoram depa sipai duty-na hla ber Kassalong an tih, Mizote chuan Samat chhuah an tihah chuan thla thum emaw an awm a. Heng khuate hi Chhimtuipui kama awm vek a ni a, Mizo hnam Bawm leh Pang te, Chittagong Hill Tracts chhunga hnam lian ber leh lal neia lo awm ve reng ṭhin Takam te, India, Burma leh Bangladesh-a awm darh Tuikuk te an hmu a. Chung hnam chi hrang hrang an hmuhte hnena Chanchinṭha hril chu an duh vek a, Mizorama an luh mai theih si loh avangin Takamho hnena Chanchinṭha hrila an hnena awm hlen mai kha Pu Buanga chuan a duh tawh a. Amaherawhchu, thinlunga vawn tlat mai a nei a, chu chu heti hian a sawi: “Mizote hnena Chanchinṭha hril ngei hi a ṭul a ni. Mizote chu Burma rama Karen-ho ang hi an ni a, Chanchinṭhaa an hnam kan tih en chuan an chheh vela hnam chi hrang hrang tan enna thlentu an la ni dawn a ni”, tiin. Karen-ho chu Kristian an han nih a, an khawsak phungin hma a lo sawn tak dan leh Chanchinṭha hril darhtu an lo nih dan te, Sap ram aṭanga ṭanpuina dawng lova mahnia intodelha rawng an bawl dan te chu Pu Buanga khan a lo hre tawh a. Chutiang tak chuan an hnena Chanchinṭha thlen hma hauh aṭangin Mizote chu mahni intodelha an chheh vel mite chu Chanchinṭhaa ti engtu an la nih tur thu hi a lo sawi lawk thei a nih chu! Mizorama Welsh missionary lo lut hmasa ber pathumna Zosapthara pawh khan Mizoram a chhuahsan hnu khan Karen-ho zingah missionary-in a han kal a, an nupain an lu an han phum nghe nghe a nih kha.

Karen-ho lehkhabu tih bo thu: Wikipedia sawi dan chuan Karen zingah Kristian hi zaa sawmthum vel awmin a sawi a, a tam ber chu Bhuddhist an ni. Kum 1820 laia Karen tam tak Kristiana an inpekna chhan hi an lehkhabu tih bo chungchang thu a ni a. Tun hmaa an pi leh pute aṭanga an thu inhlanchhawn chu thawnthu ngaihnawm tak a ni a. Y’wa chu khawvel siamtu a ni a, nupa hmasa ber, Karen thlahtu bul pawh Y’wa siam an ni a. Nupa hmasa ber chuan thei ei thiang lo an ei avangin khawvelah natna leh thihna a lo thleng ta a. Hun lo kal zelah unau pathum hian Y’wa chungchang ziahna lehkhabu an nei a, an pathuma an intihbuai avangin an lehkhabu hlu tak chu an hloh hlen ta a ni. Pi leh pute thurochhiahah chuan nakinah thla vâr nei mingo unaute an lo thlawk ang a, an lehkhabu tih bo chu an rawn pe leh ang a, Y’wa chanchin chu an la rawn zirtir dawn a ni, tih thu hi an lo inhlanchhawng zel a. Burma miten Buddhist sakhaw zirtir an tum pawha an lo awih duh tlat loh chhan pawh Y’wa chanchin hi an rin tlat vang a lo ni.

Kum 1817-ah America ram aṭangin Burma rama missionary hmasa ber Adoniram Judson-a a han kal a. Kum 7 chhung Buddhist sakhaw ring Burma mite hnena a thawh chhungin ringtu a nei lo. Chung lai chuan nitina a ina lo lut ve fo ṭhin Karen pa chu Pathian tirh a ni tih a hre lo, Karen pa pawhin a inhre hek lo. Chu Karen pa hming chu Ko Thay Byu-a a ni a, tualthattu leh suamhmang misual pawl hotu a ni. Adoniram Judson-a lehkhabu ken a hmuh fo chuan a mit a la hle a, engtin emaw tak hian a hip tlat a, a en a en ṭhin a. Ni khat chu Judson-an a lehkhabu ken chanchin a han hrilh chuan mak a ti a, an pi leh puten an lo hloh tawh Y’wa chanchin ziahna ngei a ni tih a hriat chuan kum 1828-ah baptisma changin ringtu a ni ta a, chu mai ni lovin a hnampui Karen-ho zingah missionary a lo ni ta a. Mingo pa chanchin leh an lehkhabu tih bo a rawn ken thu chu Karen khaw tinah a tlangaupui ta a ni. Ko Thay Byu-a thusawi a vang chuan Karen-ho chu tlang aṭangin an lo chhuk thla hum hum a, sang tam takin baptisma an rawn chang ta a, an lehkhabu tih bo tawh an hmu let leh ta chu lawm takin an sawi darh ta zel a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.