Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 141 : Thuziak ti bo Wa-hote
Kar hmasa khan Mizote ang thova thuziak ti bo Karen-te kan sawi a, China leh Burma ramri laia awm Wa-hote pawhin an lo tih bo ve thu kan sawi ang.
Kum 1982 khan Mizoram sawrkara Higher and Technical Education department chuan ‘International Seminal on the Mizos’ tih an buatsaihah khan China ram Yunnan Province khawpui Kunming-a chanchinbu mi pakhatin Mizote chanchin a chhuina kha a awm a. Chutah chuan China rama tlang mi pakhat Wa-hote hi China ramah chuan Wa an nih laiin an zinga hnam ṭhenkhat chu an thlangtla zel a, India rama an lo luh hnu chuan Mizo tih an lo ni ta, tia a chhuidawn kha ka chhiar tawh a. Ka rilruah a riak reng a, eng tikah emaw chuan Kunming khawpui velah la han zir chian tur a ni ka ti reng a, tun thlengin ka la zin thei ta lo va. Ramhlun Vengchhaka mi F. Lalhluna sawn India ram aiawha China rama an sikul leh an zirna kalphung zira an han kal chanchin min hrilh a, China rama tlang mite thla a lak ṭhahnem fe kan en dun a. Chung thlalakte chu hre sa lova han en mai chuan Mizo an ni ngawih ngawih a, naupang tawlailir khalh te, nupa feh haw te, nula buh deng leh thlei te chu Khawzawl nula emaw Reiek naupang emaw tih mai tur hi an ni! Wa-ho hi China ramah 4,00,000 vel an awm a, Burma ramah an let 8,00,000 vel an awm bawk niin wikipedia chuan a sawi.
Hman deuah khan Burma rama pastor ṭhin pensawn tawh Rev. Lalluna kha Synod press-ah a lo leng ṭhin a, Burma ramri vela a kal ṭhin thu leh Wa-ho khawsak dan te min hrilh fo ṭhin a. Wa-ho hi Mizo thlahtute emaw, kan chipui emaw ni ngeia a rin thute min hrilh a. American missionary pakhatin Wa-ho chanchin a ziak a chhiar min hrilhchhawnah chuan, Wa pahovin ṭum khat chu an khaw daiah sakuh lo lut chu an um a. Sakuh chu a kuaah a tlan lut a, a kua chu an lai var a, a sa chu ei ngei tumin phur takin an lai ta a. An han lai zel chu a hletah a chhuak a, chu chu China bangpui hnuai aṭanga chhuakin bang pawnah a chhuak ta a. Bang pawna Wa paho an han chuang chhuak ta chu mak an ti khawp mai a, China lalpa chu chhuahsan theih an inring ta a. Nitin nasa taka hna thawkin China bangpui siam leh ṭul dang thawka ni tla vanvuai ṭhin an nih avangin tlansan an tum ta a ni. Tichuan China bangpui hnuaia sakuh kua an laih var chu lung phekin an chhin a, an kaw laiah chuan an let leh ta a. An khuaah chuan paho chuan ro an rel a, chumi zanah chuan eng emaw zat an chhuak a, chhuak hmasa nih an duh ṭheuh avangin an inhawr tup tup a. Ṭhahnem tawk tak an chhuah hnu chuan mipui nunau nena an chhuak thawm chu China lalpa sipaiten an hria ang tih hlauvin sakuh kua aṭanga la chhuak hman lo te chu an hnawt kir leh ta a. An chhuahna kua chu lungin an chhin leh a, zan danga chhuak turin an inhrilh ta hlawm a ni. Tichuan China bang hnuaia an chhuahna kua aṭang chuan a intahtawlin an chhuak ta zel a, chu khuaa Wa-ho chu tam tak an chhuak ta a, thlang tla zelin Burma leh India ramah an lo chhuk ta niawmin min hrilh a. Hei hi chhinlung kan tih fo chu a ni thei ang em tihte kan sawi dun a, China bangpui awmna lai lah chu China ram hmar lam daih a ni bawk si a, Wa-ho lah chu China chhim thlang tawpa Burma nena an inrina laia awm an ni si a, sawi rem a har deuh, km 3000 dawn laia inhlat a ni si a. Eng pawh ni se, Wa-ho lehkhabu tih bo chanchin chu han sawi ila.
Wa-ho chuan hmasanga an pi leh pute thu inhlanchhawnah chuan Pathianin lehkhabu a pek chu an lo hloh tawh a, chu chu mingo hnen aṭangin an hmu let leh dawn a ni. Wa-ho hian buh an tuh dawnin an anmahni lo thlir rengtu thisena tuihal thlarau chu thisen pek a ngai ṭhin an ti a. Chuvangin buh malsawm nan an buh hmunah mihring lu an phum hmasa ṭhin a, chutianga phum tur chu an khaw ṭhenawm velah thah tur zawngin an pasalṭhate an vak chhuak ṭhin a. An ṭhenawm khuate chuan Wa-ho buh tuh dawn laia an mamawh chu an hriat ṭhan tawh avangin an sa him nan khaw hla deuha zin chhuah hram an tum ve bawk a, mahse, vanduaithlak takin an buh tuh hun a inrual avangin zin chhuak hman an awm ngai lo. Ral that nih kha pasalṭhate tum a ni bawk a, an chhehvela mite chuan Wa-hote chu ‘mi lu la hnam’ tiin an sawi ṭhin.
Wa-ho chuan Pathian tak hnen aṭanga hriattirna dawng zawlnei hi an nei niin an insawi ṭhin a, chutiang chu Siyeh an ti a. Siyeh-te chuan Pathian hnen aṭanga an thudawn chu mite hnenah an puang chhuak ṭhin a, chutiang an puan chhuah fo chu mi lu lak sim tur a ni tih leh thisena tui hal thlarau chu thisen pek tawh loh tur a ni, tih te a ni a. Chutianga zawlnei ropui ber zinga mi an sawi ṭhin chu Pu Chan-a a ni a, kum 1880 chhovah khan a lo chhuak a. Pu Chan-a chu khaw hrang hrangah a zawl thu puangin mi lu lak bansan tur leh thlarau biak bansan turin a hrilh zel a. An bansan loh chuan Pathian dik takin lehkhabu kenga a rawn tirh tur mingo unaute chu an lo kal thei lovang, tiin a puang a. Pu Chan-a puan zel dan chuan mingo unaupa chu Wa rama a lo luh hunah thlarau be mi leh mi lu la hnam an ni tih a rawn hmuh chuan a let leh daih dawn a ni. Lehkhabu kengtu chu a let leh daih a nih chuan Wa-ho hnena Pathian pek lehkhabu an hloh tawh chu kumkhuain an hmu let tawh ngai dawn lo a ni. Chutianga Pu Chan-an Wa mite hnena thu a puan hnu chuan Wa sang tam tak chuan an ramhuai biak leh mi lu lak te chu an bansan ta a, mingo unau hnen aṭanga an lehkhabu hloh chu hmuh thuai beiseiin an lo nghak ta a ni.
Ni khat chu Pu Chan-an a sabengtung chu zin turin a buatsaih a, a zirtirte hnenah chuan, “He sabengtung hi zui zel ang che u. Nizanah thu ka dawng a, kan lehkhabu hloh rawn kengtu mingo unau chu a lo hnai tawh tih min hrilh a ni. He sabengtung hian chu mingo unau hnenah chuan a hruai ang che u”, tiin a hriattir a. Pu Chan-a zirtirte chuan an zirtirtupa thusawi chu mak tiin an in en he haw hlawm a, sabengtung chu a kal tak mai avangin an zui ta a ni. Ziaktu dang chuan Pu Chan-a zirtir sabengtung zuitute chu 12 niin an sawi. Sabengtung an zui ta zel chu lui pakhatah a ding a, an chawl ve ta a. Chutiang chuan sabengtung chu a kalna apiangah an zui ta zel a, ram ngaw dur pui puiah te, tlang leh luiah te an zui zel a.
Mel 200 an kal hnu chuan American missionary William Young-a in an thleng ta hlawl mai a, ani hi Lahu hnam zinga missionary hmasa ber leh ringtu tam tak lo siam tawh a ni a. American pa hnenah chuan Wa-ho chuan, “Pathian lehkhabu chu i rawn keng em?” tiin an zawt chawt a. William Young-a chuan makti taka lo dawngsawngin, lehkhabu chu a ken thu sawi nan a lo bu nghauh nghauh a. Wa-ho chuan lawm em emin a ke bulah an bawk a, “He sabengtung hi i chuanna tura kan rawn ken a nih hi. Kan miten nghak che a, beisei takin an lo thlir reng che a ni. I lehkhabu chu han la la, i kal ang le”, tiin an ngen ta nghal a. Tichuan William Young-a chuan a zui ta a, Wa-ho sang tam takin Chanchinṭha chu an lo hre ta a, an sualte simin Isua Krista zui turin an inpe ta a ni. William Young-a fapa Vincent Young-a chuan Wa ṭawngin Thuthlung Thar a letling a, an lehkhabu hloh tawh chu anmahni ṭawng ngeiin an chhiar thei ta a ni.
Kum sawm tam a lo ral hnu chuan Wa-ho chu a lang chuan ringtu tam tak an awm tawh a, amaherawhchu, an chhungrilah hriatfiahna an neih chauh avangin an thlarau nun chu a ṭhang hlei thei lo va. Chutianga an awm chhan ber chu Wa ṭawnga baibul awm chu Wa hnam tam berin an chhiar thiam ve lo va, Wa hnam zinga a hlawm lian leh an ṭawng tualleng bera lehlin thar a ngai a ni. Asia khawmualpuia Chanchinṭha hril pawl Asia Harvest chuan hma an la a, hman kumah khan Asia Bible Fund hmangin Wa baibul 80,000 chuang a thlawnin an sem a. Wa hnam chi hrang hrang zingah ringtu an lo awm zel a, an lo nung thar leh ta a ni. Wa-ho zingah chuan Buddhist te, Islam leh pi pute sakhaw betu te aiin Kristian an tam ber tawh niin Wikipedia chuan a sawi. Ziaktu ṭhenkhat sawi dan chuan Kum 1920 laia William Young-an Wa hnam zinga chanchinṭha a hril khan mi tam takin Isua an ring a, kum 1948-ah chuan 22,369-in baptisma an chang niin an ziak a. William Young-a fapa Vincent Young-an kum 1938-ah Wa ṭawngin baibul a lehlin chuan hna a thawk zel a, tun hnaia Wa zinga ringtu awm zat chu 75,000 lai an tling tawh niawmin an ziak bawk. China rama Kristiante hi sawrkar hlau reng renga awm an ni a, a ruk arala ringtu an nih hlawm avangin Wa hnam chauh ni lo, hnam tam tak zinga ringtu awm zat hi chhiar an harsa em em a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.