Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 142 : China, Burma leh Thailand ramria Lahu-hote
Kar hmasa khan Mizote ang thova thuziak ti bo Wa-hote kan sawi a, China leh Asia chhim chhak laia awm Lahu-hote pawhin an lo tih bo ve thu kan sawi ang.
Wikipedia sawi danin China sawrkain a chhinchhiah dan chuan Lahu-ho hi hnam hrang chi 56 zet an awm a, Yunnan province-ah an awm a. Nuai sarih aia tam an ni a, Lancang Lahu Autonomous County tihah khian an awm a. Lahu-ho hi China ram tlang mite zinga a hlawm lian ber pawl an ni a, an hnam hi chi liah an ṭhensak a, Lahu Dum, Lahu Sen, Lahu Eng leh Lahu Sheleh tiin. An incheina rawng milin an ko a ni awm e.
Kum 1927 khan Gordon Young-a chu Yunnan Province, China-ah a piang a, a nu leh pa chu Baptist missionary an ni a. Kar hmasaa kan sawi tak Wa-ho hnena chanchinṭha thlentu William Marcus Young-a kha a pu a ni. William Marcus Young-a fapa Harold Mason Young-a te nupa chu China rama Yunnan Province aṭangin Shan state, Burma ramah an insawn a, an fapa Gordon Young-a chu chu laia awm Lahu-hote zingah chuan a selian ta a. Ṭhianah siamin an ṭawng a zir a, a thiam chak hle mai a, rei lo teah nal takin a ṭawng thei ta a ni. Lahu-ho chuan ramhnuaia sa an pelhnaah te hruaiin ramsa kawlh kara dam khawchhuah dan te an zirtir a. A lo tleirawl chhuah chuan Lahu pasalṭha ang maiin ramhnuaiah amahin sa a pel a, an pasalṭhate ngaihsan khawpin ram chin leh ramchhuah a thiam a. Lahu lal chuan an pasalṭhate an chawimawina ‘Nopui’ pein chawimawina sang ber ‘Sapel thiam ber’ nihna a hlan hial a ni.
Kum 1950 lamah chuan Burma ram aṭangin Chiang Mai, Thailand-ah an pem leh a, Doi Suthep tlang bul ṭhuta bangla an sak Villa Veluvan an tihah chuan an cheng ta a. Chuta an awm lai chuan Gordon Young-a chu sa pelin a ram chhuak fo va, Lahu zinga a lo khawsak hrep tawh avangin chung lai ramhnuai chu a tlangnel nghal mai a. Ni khat chu a ramchhuahnaah Lahu-ho a tawk a, Burma rama thingtlang khuaa an awm laia a mi hriatte an lo ni a. Burma ram aṭangin buh leh bal ṭhat zawkna beiseiin Thailand-ah an pem a lo ni a. A ṭhian hluite nen chuan ramchhuakin an kal fo va, hlim takin an khawsaho ta a ni. A hnuah Gordon Young-a chuan chung a Lahu ṭhiante nena an ramchhuahho dan te, an khawsak dan leh Lahu-ho chanchin chu Tracks of an Intruder tih buah a ziak a ni. Kum 1962-ah lehkhabu dang The Hill Tribes of Northern Thailand: A Socio-ethnological Report tih a ziak leh a. Nitin ramchhuak leh sa pela seilian a ni na a, a puitlin tak tak hnu chuan ramsa humhalh lamah a ṭuan ta thung a. A pa Harold Young-a chu puiin an in bul maiah chuan Chiang Mai sahuan an din ta a ni. Kum 1950 khan US sawrkarin Thailand ramri laia tlang mite, Chiang Mai khaw police-ho chu training pe tura sipai an tirh zingah Harold Mason Young-a hi an tir tel a. An ṭawng lettu leh zirtirtua a ṭan pah chuan ramsa hliam enkawl hna thawkin ramsa chi hrang hrang a khawi khawm ta a. Rei loteah a ramsa khawite chu tlawhtu an awm ta zel a, Chiang Mai Provincial sawrkar chuan a ramsa khawi nan ram zau tak, acre 24 lai a pe ta a. Chu chu kan sawi tak Doi Suthep tlang bul ṭhuta an in bul lawk a ni a, kum 1957 aṭangin mipui tan en theihin chu sahuan chu an hawng ta a, tun thlengin Chiang Mai sahuan hi tlawhtu ṭhahnem tak a la nei ta reng a. Khawvel ram danga awm ve mang lo Black Panda, Giant Panda an tih bawk savawm danglam tak hi he Chiang Mai sahuanah hian a awm a. He savawm duhawm tak, a lem pawh naupang lawma an siam nasat em em hi China chhim tawp ramhnuaiah 1500 vel an la awm niin an sawi a. Sahuan hrang hranga Panda kan hmuh te hi dan lova an hralh leh man te pawh a awm a ni awm e.
Khawvela tribal hnam chi hrang hrangte hi an lo inang tlang viau mai a, America khawmualpuia Red Indian an tih te nen pawh khuan kan mitthi ngaih hla leh hla do te chu, ṭawng inang lo mah se, kan chham dan a inang viau mai. Lahu-ho pawh hi Mizote nen kan lo inang viau mai a, keimahni angin bai thak tel lo chuan chaw an ei thei lo a ni ber. Vawksa hi an sa duh ber a ni a, vawksa tel lovin an kut thei lo. Lahu thingtlangpa chu pa rinawm, mi dang puih peih at reng mai, mahni hma sial lo an ni a. Tu chhungkua pawh ṭanpui ngai se, khawtlangin an pui a, kan YMA ang hi awm lo mah se, hmeithai insak, thlawhma thlawh sak, dam lo lenpui, buhfai khawnsak te hi an nunphungah a bet tlat a. Tun hmaa Mizo nun ang khan upate an zah thiam a, an duhsak a, an duat thiam em em a ni. Mei lum hnaih ber thuk bulah an chhungkuaa a upa ber chu an muttir ṭhin. Chaw einaah a upa ber chu a laiah an ṭhuttir a, upa berin a bar hma chuan, naupangin an bar khalh ngai lo tih hla kan sak ṭhin kha Lahu nunphung a ni ve bawk. Upa an ṭawng chuan an ngaithla a, lo vei sek leh bengchheng an awm chuan an khap thuai a, an zah em em ṭhin a ni. Mizote angin an fa tlum ber chu inpui nghaktu a ni a, nu leh pa enkawltu tur an ni a, a hmei a pa an thliar lo. Hmeichhe naupang chu kum 5 a tlinin inchhung khawsak rel an khawihtir nghal a, mipa naupang chu kum 8 a tlinin ram lam hna thawkah an chhawr nghal mai.
Inthlahchhawnna lamah Lahu-ho hi hnam dang tam ber nena an inan lohna chu Khasi anga Nu ber lama inchhui a, nu hnam chhawm an awm laiin Mizote anga pa ber hnam chhawm an awm bawk. Ro khawmtu atan mipa leh hmeichhiaah an buai lo, an fa tlum ber khan a khawm mai. Lahu-ho hi an innei hma hle a, rawlthar chuan kum 16 a tlinin nupui nei rual a ni a, kum 17-ah chuan neih ngei a ngai. Lahu tleirawl kum 13 mi chu pasal nei rual a ni a, kum 14 pel lovin pasal an nei tlangpui. Tun laiah chuan hetiang em hi chu a ni tawh bik awm lo ve.
Mizote ang bawkin zu hi Lahu tan chuan a serh zinga mei ang a ni. Kut ni vang thlaah zu an bilh a, vaimim leh ramhnuaia theirah an hmuh ang kha an bilh mai a ni. Mizote aiin zu an in nasa a, a hmei a pa, a pui apangin an in a ni. Mikhual an neihin zu inho ngei ngei a ni a, zai leh lam hi an zu in nen a inkawp tlat bawk. Zu inho leh lam an ngai pawimawh a, ruai an ṭheh pawhin hlim taka zu an in a, an zai a, an lam phawt loh chuan an kil ngai lo. Lahu thuvawn an sawi ṭhin chu: Zu a awm phawt chuan zai leh lamin a chhunzawm nghal zel, tih hi a ni. China rama thingpui tui leh hmingthang chu Lahu thingpui a ni a, an nitin nuna an mamawh, a tel lova chhungkua kim lova inhre tlat an ni. Mizo pa ang maiin, ‘Chaw tel lo chuan a khawsak theih mai a, thingpui tel lova ni len chu har tak a ni’, tiin an sawi ṭhin.
Lahu-ho danglamna tak chu an hming hi a ni. Ka fapa neihchhun chu Lalzara a ni a, a tlum ber chu Rinsangi a ni. Ralte Kawlni Chalchung hnam kan ni awm a, kei chuan ka hming tawpah Ralte ka dah a, ka pa chuan Lalnghinglova ti ngawtin a dah thung. Ka fate hmingah hnam hming telh hi ṭul ka tihsak lem lo va, Mizo an nih kha tawkin ka hria a, inthliarsin vak te hi inteitetna chi khatah ka ngai a, Lalhruaitluanga Chalchung ti ta ila, hnam tlemteah ka inchhuahah ka ngai deuh tlat. Lahu-ho hian an hming an phuah tawp a, Sapho leh eng emawhovin hming hnihna, hming thumna an tih te, hming hnuhnung ber an tih ang te hi an tan awmzia a nei lo. Lahu chuan lam hnih zelin hming an phuah a, Zairema, Lalsawma tih ang hian. Lahu hming te chu Zaphe tih te, Naphe tih te a ni a, Za emaw Zha emaw chu mipa hming a ni a, Na chu hmeichhe hming a ni. Chutiang hming ngawt chu China sawrkarin ṭha a tihsak lo va, chhiarpuiah te leh sawrkar thiltihah te an hming tawpah Chinese hming an phuah belh a, Zaphe Lee emaw Zaphe Zhang emaw te, Naphe Lee, Naphe Zhang tih te hi Lahu hming tawpa Chinese sawrkar phuahsak tlanglawn berte an ni. Mipa hming te chu Zaphe, Zado, Zae, Zale tihte an ni a, hmeichhe hmingte chu Naphe, Nado, Nae, Naqi te a ni a, a tawi tek tawk hle. An hming hi awmze nei vek a ni an ti.
Lahu-ho chanchin kan sawi tui deuh a, an thuziak tih bo chungchang kan sawi thleng hman ta lo. Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.