Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 143 : Thuziak ti bo Lahu-hote
Kar hmasa khan China leh Thailand leh Burma ram inrina laia awm Lahu-hote chanchin kan sawi a, an thuziak tih bo chungchang kan sawi chhunzawm ang.
Don Richardson-a lehkhabu ziah Eternity in their hearts tihah chuan Lahu-ho chanchin leh an thuziak tih bo chanchin ngaihnawm tak a awm a. Kachin-ho awmna aṭanga chhim chhak lam, Karen-ho awmna aṭanga hmar chhak lam siah hian Burma ram chu China leh Thailand ram inkarah mel 100 emaw lai han inhreuh lutin Laos ram a han thleng a. Chu lai tak, ram pali inrina laiah chuan a ni Lahu-ho chu an khawsak ni. Kar hmasaa kan sawi tawh ang khan Lahu-ho chu China ram chhung aiin Burma ram chhunga awm an tam zawk a. Thailand leh Laos ramah pem darh bawk mah se, an tam lo. Hmun dangah pawh tlem tlem chuan an awm.
Lahu-ho chuan tuan leh mang ata nghet taka an lo pawm, pi leh puten an lo inhlanchhawn zel chu - Engkim siamtu a awm a, a hming chu Gui’sha a ni tih hi! Gui’sha chuan Lahu thlahtute chu dan thu a zirtir a, buha siam chhang perah ziakin a pe a. Vanduaithlak takin an ramah ṭam a lo tla a, an thlahtute rilṭam chuan an thuziak hlu tak chu an ei zo ta a ni. An pi leh pute chuan an thuziak hlu tak, Pathian dan an ei ral ta chu an taksa damkhawchhuah nana ti an ni mai lo va, Pathian dan chu an kawchhungah a awm reng phah zawk dawn a ni, an ti ve thung. Chutianga an pi leh puten Pathian dan an lo ei tak avang chuan an thlah kal zel te chuan Gui’sha dan chu an kawchhungah an pai reng a, Siamtu thu chu an thiam ang tawkin an zawm zel a. Amaherawhchu, Siamtu dan a kimchanga an hriat fiah hun tur chu - A dan pek thuziak chu an hmuh leh a, an chhiar leh theih hunah a ni, tiin an lo sawi ṭhin a.
Lahu-ho chuan engkim siamtu Gui’sha chuan zawlnei eng emaw zat a nei, an ti a. Chung zawlneite tihtur ber chu mite thinlunga Gui’sha chu rin tir tlat leh a hnen aṭanga ṭanpuina lo la thleng tur chu nghak fan fan tura fuih chu a ni. Pathian dik tak zawn hmuh a harzia an lo sawi ṭhin dan chu- ‘Miin a pawma pawm sawm zet tiang neiin chung tiangte chu nitinin hawl chhuak se la, chutiang zozai tiang chu hawl ral vek mah se, Pathian dik tak Gui’sha chu a hmu zo chuang lo vang. Amaherawhchu, a hun takah Gui’sha chuan mingo unau a rawn tir ang a, ani chuan lehkhabu var a rawn keng ang a, chu lehkhabu chuan Gui’sha dan thu an lo neih tawh, an pi leh pute rilṭamin an lo ei ral avanga an hloh tak chu a rawn pe let leh dawn a. Mingo unau chuan kan inchhungah ngei, kan thuk bulah ngei min rawn pe let leh dawn a ni’, tiin.
Lahu mi ṭhenkhat, Gui’sha thu zawmtu leh sakhaw mi lehzual nia inchhalte chuan an banrekah hian hrui an ṭawn a, chu hrui ṭawn chu thlarau sualin sal anga a phuarzia entirna a ni a. Chu hrui an banreka an ṭawn chu zai bun saktu, Pathian mi tirh lo kal tur beiseiin nitinin an zawng a. Kum za tam an zawn hnu chuan thilmak a lo thleng ta a!
Kum 1890 lai khan American missionary William Marcus Young-a chuan Burma rama Shan state-a mite hnenah Chanchinṭha a hril a. Amah puitute chu Karen Kristiante an ni a, a kalna apiangah an pui zel a. Shan bial khawpui Kengtung khuaah Young-a chuan Karen Kristiante puihnain mission a din ta a. Ni khat chu Young-a chuan Kengtung khawpuia an dawrpuiah Shan mite hnenah Pathian thu hrilhin dawhsanah a ding a. Shan mite chu Buddhist an ni deuh vek a, sakhaw dang an la hre lo. Mosia hnena Pathianin thupek sawm a pekte chu ring taka chhiarin Young-a chuan a baibul a lek chhuak a.
Chutia thu a sawi lai chuan mi ṭhenkhat, inthuam danglam deuhho hian an rawn hnaih zel chu a zu hmu a. An inthuamna aṭang chuan Shan mi an ni lo tih a hre thei a. A hnuah chuan Lahu-ho, an thil neih te rawn keng a, Kengtung dawrpuia an mamawh nena thleng tura rawn sumdawng an ni tih a hre ta a. Chung inthuam danglamho chuan Young-a chu an rawn zim hnai tial tial a, a hmai var hlang leh a vun ngo tak chu mak tiin an en a. A kuta baibul inkeu, a chhung lehkhapuan var hlak mai chuan an mit a la lehzual a. Young-an Shan ṭawnga thu a sawi chu uluk takin an ngaithla a, lehkhapuan vara inziak thu chu a hrilhfiah avang chuan mikhualho chuan mit tla lo lekin an en reng mai a. Young-a pawh chuan chutia hnam dang miin an rawn zim hnai tual tual a, a thusawi ngun taka ngaithla leh a kuta lehkhabu inkeu chu an en reng avang chuan mak a ti let ve bawk a.
Eng emaw chen Young-a thusawi an ngaihthlak hnu chuan Lahu paho chu an inen a, lu bu deuh nghat nghatin Young-a chu an va pawh ta a. An hnena lo kal a, a lehkhabu ken laia inziak Pathian thu chu an khuaa hril turin tihtak zet hian Young-a chu an ngen ta a. An ngen kan ti na a, a hmuna hmutute chuan Lahu-ho chuan Young-a chu an hruai lui ni berin an hria. An awmna tlang rama kal tura an tur tet tet lai chuan pakhatin, “Kan pi leh pute aṭangin kum za tam kan lo nghak tawh che a, kan kan inah te i chenna tur leh thu i sawina tur kan lo siam lawk diam tawh a ni”, an ti a. An zinga ṭhenkhat chuan an bana hruizen inzem chu entirin, “Thlarau sualin min awp beh tlat avangin hetiang hrui hi bun kan ni a, nang chauh hi Gui’sha hnen aṭanga lo kal i ni tih kan hmu a, kan hnenah lo kal la, kan inchhung lumah ngei i lehkhabu hi i rawn ken a, min hrilfiah hunah thlarau sual min awpbehna aṭangin kan zalen ang a, kan banbun sual hrui hi kan zai chat tawh dawn a ni”, an ti a.
Young-a leh a ṭhuihruai Karen Kristiante chuan Lahu-ho thusawi chu mak ti takin an ngaithla a, an hmel han en a, an tihtakzia an hmuh chuan Lahu paho chu zui lo thei lova inngaiin an khuaah an inzui lut ta a ni. Tirhkohte thiltih bua Thlarau Thianghlim lo thlen nia Peter-a thusawi ngaithlaa mi sang tam takin Pathian thu an awih ta ang mai khan, Lahu khuaa Young-an a lehkhabu ami Pathian thu a han sawi chu a khaw nawtin miten an ngaithla a. Sang tel telin Kristianah an inpe ta chum chum mai a ni. Lahu-ho chuan Gui’sha-in dan thu a pek an tih bo tawh chu an khua ngeia Young-an a rawn thlen leh ta chu lawm namenin an lawm lo va. Thil danga zai leh lam ṭhin kha Gui’sha fakin an zai ta a ni. Lahu khaw hrang hranga mi ten hriat an chak ve zel avangin an indaih lo ta lutuk a, Young-a chuan a fapa la naupang tak pahnih Harold-a leh Vincent-a te chu baibul zirtirtuah a hmang ta zel a. An zingah chengin Lahu incheiin an inchei a, an zai leh an zai a, an lam leh an lam ve a. An ramchhuahnaah an ramchhuak a, an hlim leh lungngaihnaah an tel ve zel a. An unau chuan English ai mahin Lahu ṭawng chu an thiam zawk ta hial a. A hnu zelah chuan Vincent-a chuan Thuthlung Thar chu Lahu ṭawng zinga mawi berin a letling ta hial a ni.
Kum 1904-ah chuan William Marcus Young-a leh Karen missionary-te, Harold-a leh Vincent-a te chuan Lahu 2200 zet an baptis a. Kum 1936-a Young-a thih thlengin kum tinin mi 2000 chuang zel an baptis a ni. Kum ṭhat kum khat phei chu Young-a leh Karen missionary te leh Young-a fate chuan mi 4500 an baptis niin Don Richardon-a chuan a ziak a ni.
Vincent Young-a fanu leh William Marcus Young-a tunu Nelda Widlund-in Don Richardson-a hnenah a sawi dan chuan Young-a te chhungkua leh Karen missionary-te chuan Lahu Kristian an baptis zawng zawng chu 60,000 chuang an ni a, Wa Kristian pawh 10,000 chuan an baptis bawk a. Heng Karen-ho te, Lahu leh Wa-hote chu an chheh vel Burma leh China chhim thlang lama Pathian thu hril darhtu an lo ni ta zel a ni. Karen-ho bik hi han sawi leh hlek ila. Kum 1892-a Pu Buanga leh Sap Upain Mizorama lo luh tuma Bangladesh ram aṭanga khawthlang tuipui an rawn zawh chhoh lai khan samat chhuahah kar li emaw lai an cham a. Chuta an awm laia Pu Buanga thusawi chu hetiang hi a ni. “Mizote chu Karen-ho ang hi an la ni ang a, Chanchinṭha kan hril an pawm hunah chuan an eng chu an mite hnenah an chhi eng zau zel ang a. An ram pelin an chhehvela hnam tin hnenah Chanchinṭha hriltu an la ni ang a, ram thim tiengtu an la ni dawn a ni”, tiin Mizote chu Isua chanchin kan hriat hma hauh aṭangin kan la nih tur a lo sawi lawk kha a mak ngawt mai, a sawi kha a lo thleng dik ta ngei bawk si a!
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.