Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 144 : Thuziak ti bo Lisu-hote

Kar hmasa khan China leh Thailand leh Burma ram inrina laia awm Lahu-hoten thuziak an tih bo chungchang kan sawi a, tun ṭumah chuan Lisu-ho chanchin kan sawi ve thung ang.

Mizoramah hian Mizo hi nuai kua vel kan awm a, Takam leh hnam dang te, Vai chi hrang hrang, sipai, sawrkar hnathawk leh hna chi hrang hrang thawkte nen hian nuai 12 zet kan ni tawh awm e. Kristian ram kan intihnaah hian 87.16% zet chu Kristian kan awm a, chu chu kum 2011 chhiarpuiah khan a ni a. Kumin 2023-ah chuan 86% velah kan tla thla tawh mai awm e. A chhan chu Takam leh hnam dangte hi an lo luh belh zel a, kan nula leh tlangvalte hian inneih an duh tlai si a, fa lah chu pahnih khat bak neih an tum tawh si lo. Mizo ngat chu Kristian tia chhiar theih vekah kan inngai a, Lisu-ho nen hi kan inzat khawp mai, tuna China ram chhim tawp Yunnan Province chhunga a hlawm lian ber awm hi 900,000 chuang an ni a, an zinga 80% chu Kristian an ni. Chu bakah Thailand, Burma, India rama Arunachal Pradesh-ah te hian an awm hlawm a ni.

Lisu-ho thu inhlanchhawnah chuan an pi leh puten Pathian lehkhabu an lo hloh tawh avangin Pathian thu anga awm dan tur an hre tawh lo va, mingo unaupain Pathian lehkhabu a rawn ken tur chu dawhthei takin kum za tam an lo nghak ṭang ṭang tawh a ni. Kum 1900 hma lamah chuan Lisu hnam hian lehkhabu chu sawi loh, thuziak engmah an la nei ngai lo va, an ṭawngin hawrawp pawh an la nei ngai lo. Chuti chung chuan Lisu-ho chuan mingo pakhat lo kal a, Pathian lehkhabu a rawn ken tur chu an ring ve tawp mai a ni. Hei hi a chhan chu an pi leh pu aṭanga an inhlanchhawn, tuan leh mang ata an lo inhrilhchhawn zel chu an thinlungah a nung tlat a, engtikah emaw chuan mingo unaupa chuan an ṭawng ngeiin Pathian lehkhabu a rawn pe turah an ngai nghet tlat a. Chu Pathian lehkhabu chu an neih hunah chuan anmahni mi ngei lal an nei ang a, kum za tam tak Chinese lal awpna hnuai ata an zalen dawn niin an ngai a ni awm e.

China ram chhim thlang tawpah chuan England aṭanga Sap missionary pakhat James Outram Frazer-a chuan China Inland Mission tih pawl zawmin missionary hna a rawn thawk a. Kum 1910-ah China rama Yunnan Province chhung khaw lian tak Tengchong tun hmaa Tengyueh an tihah chuan a lo thleng a. Tengchong khuaah hian khawvela sumdawnna kawng sei ber pawl Silk Road an tih a kal tlang a. Atirah chuan Han Chinese-ho zingah bul ṭanin England aṭanga baibul a rawn ken, Chinese ṭawnga Marka ziak bu chu semin a vak vel a. Ni khat chu a lehkhabu sem tur pakhat chu bazar lun laiah a ti bo a, hmeichhe naupang hian a chhar a, Chhang ur thiam Master Moh-a dawra Frazer-a awm lai takin a rawn pe leh a. Moh-a chuan chu lehkhabu chu a han chhiar a, Isua zuitu a ni ta hlauh mai a. Chhangsiam Moh-a chuan Isua chanchin chu mite hnenah ṭhahnemngai takin a sawi ve ta a. An bul lawka hnam mawl, tlang mi Lisu-ho chu a inah ko khawmin thingpui an inho a, Isua chanchin an hrilh ta a. Frazer-a puitu ṭha tak a ni zui ta a ni.

Frazer-an Lisu hnam a hmelhriat hnu chuan an hnehah kalin an zingah China ṭawng a thiam chhun Han ṭawngin a be hlawm a, an lo hriatthiam chiah loh avangin a tirah chuan zaizirin an inbe ber a. Frazer-a chuan an zinga thawk tura Pathian tirh nia a inngaih tlat avangin Lisu ṭawng chu harsa ti tak chungin a zir ta a, an zingah chengin an awm ang angin a awm ve a. Kalchhet ang maia mau in sang ṭhiu ṭheu, a hnuai vawk leh ar te, ui leh kel te an ṭe reng rungna inah te chuan a riak a, a changin khaw daiah arsi hnuaiah te a riak bawk a. An hnenah Chanchinṭha a hril chu a sawt lo em em mai a, kum hnih khat hnuah chuan beidawngin a indawm kun ta tlawk tlawk a. Tih leh ngaihna pawh a hre tawh lo. An ṭawng a thiam hnu pawh chuan Isua chanchin chu han hril teh mah se, an beng arawngah a lut si lo.

Frazer-a beidawng chu China ram aṭangin ramri pelin Burma ramah a lo lut a, Burma rama American Baptist missionary-te chuan engtin nge heng laia mite hnenah Isua chanchin an hril tih zir turin a pan ta tawp mai a. A lo ral hriat dan chu: Lisu ang bawka hnam mawl te zingah Baptist missionary-te chuan hlawhtling takin rawng an bawl a, hma an sawn zel, tih hi a ni a. Harsa taka China tlang ram aṭanga Burma ram chhunga rei tawk tak a kal hnu chuan Baptist mission hmun a va thleng ta a. Chu mission hmun chu Karen Kristianten an lo enkawl a. Frazer-a chuan Karen missionary-te chu ram hla tak Lisu hnam zinga rawng bawla zin turin a ngen ta chawt mai a ni.

Karen missionary-te chuan Frazer-a thusawi an ngaihthlak hnu chuan an ze nelawm pangngai chhuahin phur takin an zui tur thu an hrilh ta a. Chuta Karen missionary pakhat hming chu Ba Thaw-a a ni a, Baptist missionary-te hnen aṭanga Chanchinṭha a dawn chu awihin Isua ringtu a nih veleh missionary hna thawkin a chhuak nghal a ni. Frazer-an Lisu rama amah pui tura a sawmna chu lawm taka pawmin a zui ta a, Ba Thaw-a pawh chuan Lisu ṭawng a zir nghal a, a thiam thuai nghe nghe a. Frazer-a ai mahin Lisu ṭawng a thiam hma avang leh mi thiam tak a lo nih bawk avangin Lisu ṭawngin a aw b a siam ta a, a hnuah Frazer-an a tih danglam chu an hmang ta zel a ni. Ba Thaw-an a aw b a siamsak chu Ba Thaw-a hawrawp ti lovin a hnua siam danglamtu Frazer-a hming chawiin Frazer-a hawrawp an ti ta hlauh a. ‘Lisu hawrawp hlui zawk’ ti pawhin an ko va. Kum 1949 hnu lama communist sawrkar lo pian hnu khan China chuan ṭawng thiam mi ruaiin Lisu hawrawp siam turin an ti a, an han siam na a, Lisu-ho chuan Ba Thaw-a leh Frazer-a siam chu an lo hmang bel tawh a, an thinlungah a chiang tlat tawh a. Chinese mithiamte siam thar chu an zir duh ta mang lo va, kum 1992 aṭang chuan China sawrkar chuan Ba Thaw-a leh Frazer-a siamsak hawrawp chu Lisu ṭawng ziah nan an pawm ta nghe nghe a ni.

Lisu-ho zingah kum sawm a awm tlin hmain kum 1917 khan Frazer-a chuan Lisu ṭawngin baibul a letling ṭan ta a, a hmasa berah Chanchinṭha Marka ziak a letling a. A dawtah Chanchinṭha Johana ziak a letling leh a, hla eng emaw zat a siamsak bawk a. Lisu-ho hi Mizote ang bawka zai ngaina mi an ni a, an chhiatni ṭhatni eng hunah pawh an zai zel a. Frazer-a chu piano tum thiam tak a lo ni lehzel a, Lisu-ho zai chu uluk taka a han ngaihthlak hian aw inchawih chi li, heng laia soprano, alto, tenor leh bass kan tih ang hian an lo zai ṭhin a. Ba Thaw-a nen chuan an zinga zai chu nuam an ti dun ṭhin hle a ni awm e.

Chanchinṭha Marka ziak Sanghai khawpuia an chhut a lo thlen chuan Frazer-a leh Ba Thaw-a chuan Lisu thingtlang khaw hrang hrangah an sem a, baibul thu chu an chhiar zel a. Atirah chuan Lisu-ho chuan mingo unaupain an hnenah Pathian thu an lo hloh tawh chu anmahni ṭawng ngeiin a la rawn keng ang a, a rawn hrilhfiah dawn a ni, tia an lo inhrilhchhawn chu a hre lo va. A thawhpui Karen pa Ba Thaw-a chu a hre hmasatu a ni a, Lisu-hovin a hlawp hlawpa Pathian lehkhabua Isua chanchin ngaihvena an rawn bawr tak tup tup takah chuan pi leh pite aṭanga an thu inhlanchhawn thu chu Frazer-a hnenah a hrilh ve ta a ni. Lisu-ho chuan an hnena Pathian thu hrilhtu missionary Frazer-a hi Fu Neng Ren-a tiin an ko va, an ngaihlu em em a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.