Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 145 : Thuziak ti bo Kui-hote
Kar hmasa khan China leh Thailand leh Burma ram inrina laia awm Lisu-hoten lehkhabu an tih bo an hmuh leh dan kan sawi a, tun ṭumah chuan Kui-ho chanchin kan sawi ve thung ang.
Kui-ho hi Thailand, Cambodia leh Laos ramah te hian tlang mi tia hriat an ni a. Hnam hnufual tak an ni a, tlang mi rau rauah pawh a hnufual ber pawl an nih avangin mi endawng deuh an ni a, tun hma lamah chuan hnam dangte nena intlawhpawh vak lova cheng hrang deuh an ni ṭhin. Chivan San-a sawi dan chuan Cambodia rama cheng hmasa chu Kui-ho hi an ni a, hman lai chuan Cambodia lalte enkawltu, an hna thawhsaktu a ni ṭhin a. Cambodia ram chhuahsanin Asia khawmualpui chhimchhak lama ram dangah an pem darh ta hlawm a ni. Sai ramchhuah thiam bik an ni a, Mizote anga saingho leh a sa ei tura pel lovin sai an man khawm a, an vulh a, hna chi hrang hrang thawk turin an sawizawi ṭhin a ni.
Chanthea Touch-a sawi dan chuan Kui-ho hi Khmer lalrama hnam tenau zinga a pawimawh ber an ni a. Thir awmna lei an la khawm a, an chhuang tui a, fei leh chem te, indonaa hmanraw chi hriamhrei chi hrang hrang thir leh kahpathir hmanga chher thiam an nih avangin Khmer lalho khan an lo hmang ṭangkai em em ṭhin a ni. Tun hma zawnga Asia khawmualpui chhimchhaka iron industry lian ber chu Khmer lalram chhungah Kui-ho enkawl a ni, a ti.
Kui tih hi a hming hlui a ni a, tunah chuan Kuy an ti tawh a ni awm e. Kui, Kuy, Suay leh Kamen-boran ti te pawhin an sawi bawk. An ṭawng hi tun hnai lawk thleng kha chuan ziakin a la awm lo va, an thawnthu hlui takah chuan Pathian an biakna tur in lian ṭha tak an sa a, Pathian hnen aṭangin mi an lo la kal ang a, an Pathian inah chuan an lehkhabu hloh tawh chu a rawn keng dawn a ni, tiin an inthlahchhawng zelah an lo inhlanchhawng a ni, tiin Alexander McLeish-a chuan a lo ziak a ni.
Mizote nena kan inanna tak chu thuziak kan tih bo thuah a ni a. Kei ni chuan savuna zial kan pi leh puten an lo kawl ṭhat chu hun lo kal zelah a kawltuin a hlutna a hre lo va, sum khuh nan a hmang a, ui rilṭamin a pet a pet a, a pu bo ta a ni, kan tih kha a ni a. Kui-ho pawh hian an ṭawng chu vawk vuna ziak a ni a, ui rilṭamin a ei ta a, kumkhua atan an lo hloh ta niin an sawi.
Joshua Project sawi dan chuan Khmer lalho chuan Kui-ho chu Kamean-boran an tihho zingah an chhiar tel ve a. Kamean-boran tih awmzia chu ‘hman laia Cambodia mite’ tihna a ni a, tuan leh mang ata Cambodia rama an lo awm tawh vang a ni. Tunah chuan Cambodia ramah ai chuan Thailand ram hmarchhak lamah an tam ber a, 400,000 chuang an awm a. Cambodia ramah chuan 70,000 chuang an awm a, Laos ramah khian 40,000 chuang an awm bawk a. Hmun danga tlem tlema awm te nen chuan Kui-ho chu 500,000 chuang hret an awm awm e.
Cambodia rama Khmer-ho nen hmelah leh chet danah chuan an inang hle a, a chhan chu a hranpain puan emaw kawr emaw an nei hran lo a ni awm e, Khmer inchei ang angin hman lai ata an lo inchei ve mai ṭhin a ni. Kan sawi tawh angin an ṭawngin a aw b an la neih loh avangin hma an sawn thei lo hle a, an ṭawng hi Mon-Khmer group zinga mi a ni an ti. Mizo ṭawng zingah chi hrang hrang, Ralte ṭawng, Hmar ṭawng Pawi ṭawng a awm ang hian Kui-ho ṭawng chhungah pawh chi hrang eng emaw zat a awm a, an ram awmnaa mite ṭawng an hman tak zel avangin Kui hnam ṭhenkhat chuan an ṭawng pawh an hre tawh lo va, Cambodia rama Khmer-ho ṭawng chauh thiam tawhte pawh an tam tawh an ti.
Cambridge university-a Alisa Santikarn leh Imogen Coulson te thuziak Kui Elephant Catchers and the Pakam Rope: A journey from Thailand to Cambridge tihah chuan Kui-ho chu sai mantu an nih dan leh sai man nana hrui danglam bik, Pakam hruihrual an tih chanchin a inziak a. An sawi dan chuan Thailand rama Surin, Buriram leh Sisaket-ah hian Kui-ho chu an cheng ber a, Surin province chhunga Ta Klang khuaa mite chuan sai manna hrui, pakam hruihrual an tih chu an siam ṭhin a. Heng laia Kui-hote chu Kui Ajiang tiin Thai-ho chuan an ko mai ṭhin a, chu chu Kui ṭawngin ‘sai mite’ tihna a ni a, sai man ṭhin an nih vang a ni.
Tun hma zawng chuan sai mantu Kui ajiang-te chuan Dangrek tlang leh a chheh vela ngaw dur pui puiah te chuan sai man turin an feh chhuak a. Kui ajiang zingah chuan sai daktawr an tih mai, sai chanchin zir bing mi an awm lehchhawng a. Chung sai daktawrte chu Hmor ajiang an ti a, an tel lovin sai an man ngai lo. Hmor ajiang-te chu Dangrek tlang pang ngaw chhah puiah chuan sai chungah an chuang ṭheuh a, pakam hrui an pai ṭheuh bawk a, chu chu sai phihawhna tur a ni. Sai daktawrte chu ramhnuaiah a thla a thla an thang a, ei tur pawh chutiang chuan an pai a. Hlauhawm chi hrang hrang laka an him nan dan zawm tur an intuk ṭhin a, chung zinga pakhat chu ṭawng danglam bik, an ṭawnga phasa phi pa an tih chauhin an inbe tur a ni. Chu ṭawng chu ramngaw thlarau ṭawng a ni a, ngaw chhah pui pui hnuaia thlaraute inbiakna ṭawng a nih avangin sai zawnga an vah velnaah pawh chu thlarau ṭawng an hman chuan ramhnuai thlarauin a tina dawn lo a ni.
Chutiang chuan Thailand rama Kui-hote larna ber chu ‘sai mantu’ tih a ni a. Kum 1950 lamah khan Thailand leh Cambodia ram innghirngho tak avangin Kui-ho sai ramchhuahna ngawte chu kum 1960 lamah chuan sai ramchhuah khap a ni zui ta a, sai daktawr Hmor ajiang leh sai mite Kui ajiang te sai ramchhuahna khawvel chu a lo tawp ta a ni.
Kui-ho chu Cambodia rama Khmer lalho thirdengah te an lo ṭang tawh ṭhin angin Thailand lama Kui-ho sai man te chu hman lai aṭangin Thai lalhovin an lo hmang tawh ṭhin a. Sa pelhna atan te, indonaa hman atan te, thing tum hnuktu atan leh leilehnaah te an lo hmang ṭangkai tawh ṭhin a. Sawrkarin sai man khap tawh mah se, an lo khawi tawhte leh ram sai an thlahtir an vulh len te chu an la vulh fer fur a. Tun laiah chuan heng saite hi khualzin hiptu ṭha tak a ni tawh a, sai chung chuan sumdawnna ngawt pawh a ṭha tham a. Thai sawrkar chuan Ta Klang khuaa sai vulhtute chu an vulh nan ram hauh theih chin bitukin an la vulh tir ta zel a, khawvela sai vulhna khaw lian ber siam tumin sawrkarin hma a la ta a ni.
Sai phihawh nana an hruihrual serh em em mai, Pakam hruihrual an siam ṭhin te kha sai man phal tawh lo mah se, hmanraw naranah an ngai lo. Heng hruite hi hmong ajiang thlahtute thlarau khan a la chenchilh reng avangin Kui-ho pathian Phra Khru Pakam biakna chi khat a ni nghal a ni. Heng pakam hruihrual te hi chi hnihin an siam a, pakhat chu museum vela dah tur chi a ni a, a dang chu an pathian biakna nena inkaihhnawih, an thlahtute thlarau chenchilh hrui a ni. Pakam hruihrual chu lawi vuna siam a ni a, leilehnaa an hman lawi nu leh pa vun inpawlh ngeia siam tur a ni. Lawi nu vun leh lawi pa vun chu hrui angin an hlai a, kutin an phiar belhbawm a, ft. 100 aṭanga 130 chuang laia sei tein an phiar ṭhin. A hruihrual len lam chu a inang chiah lo va, sai pachal pawh a kea hlina a tal chah zawh loh khawpa feiin an siam ṭhin a ni.
Kum 1955 lam aṭang khan Kristian missionary-te chuan Kui-ho zingah rawng an bawl ṭan a, Kristian pawh eng emaw zah chu an siam a, kohhran pawh an din nual awm e. Tun dinhmunah Kristian chu zaa pakhat pawh an la tling lo. An ṭawng chu ziaka a la awm loh avangin an ṭawng ziah nana hawrawp chu Dr. Sanong Suksaweang-an tun hnai lawk khan Thai hawrawp hmangin a siam a. Chu hawrawp hmang chuan Pathian thute pawh an chhu a, Thailand rama Kui-te chuan Thai hawrawp hmanga ziah a nih avangin an ṭangkaipui hle laiin Cambodia rama Kui-te chuan chu hawrawp chu an chhiar thiam ve lo va, missionary pawl tenau chu an lut tawh niawmin an sawi a. Laos ram Kui-te zingah phei chuan tun thlengin missionary an la lut lo niin Joshua Project chuan a ziak.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thuziak tih bo chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.