Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 147 : Karen-ho Pathian Y’wa
Kar hmasa khan Philippines rama Manobo hovin thuziak an paih bo thu kan sawi a, tun ṭumah chuan Karen-ho chanchin mak danglam tak kan sawi ang.
Kum 1795 khan Burma ram khawpui Rangoon bula khaw pakhatah chuan British sawrkar hotu pakhat hi a zin a. Chu Sap pa chuan, “ He khuaa mite hi Burmese an nih loh chuan eng mi nge an intih le?” tiin a han zawt a. Burmese ṭawnglettu leh hruaitu chuan, “Karen an nih saw”, a ti a. Sap pa chuan, “Carian” a han ti a, Burmese ṭawnglettu chuan a lam dan dik lo chu a hrilhfiah duh ta chuang lo, awmzia tak pawh a nei lo tih a lo hre tawh ṭhin a. Scot-ho hi chuan Asian hovin ‘r’ an han lam a, an lei an khawr dan ang hian an khawr thiam ve avangin an lam ri thiam riau a. English-ho erawh chuan an lam ri thiam hlei thei lo va, vawi tam hrilh nawn an ngai ṭhin.
Sap Pa chuan, “ A ṭha e, Corian-ho chu eng ang nge an nih i han hmu teh ang hmiang”, tiin an khaw chhungah chuan an lut ta a. Sap pain Carian a tih ho, Karen-ho awm dan hriat a chak let eng emaw zatin chu mingo chu Karen-ho chuan belchian an lo chak ve a lo ni a. Sap an hmuh hmasak ber a ni a, mak tiin an inhrilh chhawng sup sup a, inchhunga awm te pawh an au chhuak a, mingo pa lian tak chu zana rannung thlawkin eng an pan huai huai ang mai hian Karen-ho chuan Sap pa chu an bawr ta tup tup a. A ban leh a hmai te chu an chul a, an khawih ta sup sup mai chu mak tiin Sap pa chu a han tawm deuh chaih a, an khawih chhunzawm zel loh nan a inveng a.
Burmese ṭawnglettu chuan Sap pa chu fimkhur turin a han hrilh ṭhat ṭhat a, “Tlang mi kawlsen leh mawl tak tak an nih hi, insual leh rukruk ching hnam an ni”, tiin a han hrilhfiah a. Tlang mi chu an ni ngei a, Burmese ṭawnglettu puh ang erawh an ni lo. Karen-ho chu Burma ram chhunga tribal-ho zinga hmasawn ber leh nelawm ber an ni a. Burma sawrkar sipaite hian an hmusit a, an tiduhdah a, an thil neih leh an chenna hmunte chu an tihchhiatsak fo ṭhin a, chutiang chuan kum za tam tak an lo sawp rethei tawh a ni. Burma ram sakhua chu Buddhism a ni a, an puithiamte chuan kum za tam an khuaah te kalin Buddhism sakhua chu an lo zirtir tawh a. Chutiang taka hma an la chung chuan Karen-ho chuan pi leh pute aṭanga an hnam sakhua chu an thlah duh loh avangin Buddhist puithiamte ti thawipiktu an la ni ta fan a. Chutia Burmese ṭawnglettuin an chanchin eng eng emaw a sawi lai chu ngaihsak lovin Sap pa chuan Karen-ho che vel chu hmuhnawm ti takin a thlir a, tih nat an tum lo tih a hriat hnu chuan a ban an rawn chul vel te chu a ngaimawh ta lo. Patling leh nutling te, nula leh tlangval te, naupang rual te chuan Sap pa hmel an hmuh chuan an hlim a, an lawm em em a ni tih chu hai tur a awm lo. Sap pa pawh chuan Karen-ho lo lawm dan em em chu mak a ti a, Burmese-ho, mikhual ngaihsak lo leh inkiltawih ṭhin te ang lo taka hlim taka an lo dawngsawng chu nuam a ti hle mai a.
Karen pa pakhat a lo pen chhuak a, ding takin Burmese ṭawnglettu chu a rawn pan a, Burma ṭawngin eng emaw hi a rawn sawi a. Karen pa thu rawn sawi chu Burmese ṭawnglettu chuan nui deuh chung hian Sap pa hnenah chuan a han sawi chhawng a. “A thu rawn sawi hi thil mak leh ngaihnawm tak a ni. Heng hnam mawlte hian nang hi an pi leh pu aṭanga an hnena lo kal tur ‘mingo unau’ chu niin an ngai che a ni”, tiin a han hrilhfiah a.
Sap pa chuan, “A ni maw.. A va dangdai tak ve. Chu mingo unau chuan an hnen a lo thlen hunah eng nge a tihsak dawn nia an ngaih han zawt ta che”, a han ti a.
Burmese ṭawnglettu chuan a han zawt a, Sap pa hnenah chuan, “Chu mingo unaupa chuan lehkhabu a rawn keng tur a ni a, chu lehkhabu chu an thlahtu bulten an lo hloh tawh ang chiah a ni tur a ni. Sap pa chuan chu an lehkhabu hloh tawh chu a rawn keng em, tiin an zawt che a nih chu”, a han ti leh a.
Sap pa mak ti chu a nui a, “An lehkhabu ziaktu chu tu nge ni a, heng hnam mawl ziak leh chhiar pawh thiam lo hnena petu chu?” tiin a han zawt leh a.
Burmese ṭawnglettu chuan, “Chu lehkhabu ziaktu chu Y’wa, Pathian chungnungber a ni an ti a nih chu. Chu baka an sawi chu...” tiin Burmese ṭawnglettu chuan nuam lo tiin a hmel a lo dur deuh a. “Mingo unaupa chuan an lehkhabu hloh chu a rawn pek hunah chuan anmahni awpbettu lakah a rawn chhuah dawn a ni, an ti a nih chu”, a ti ta a.
Sap pa chu Britain leh Burma ram inhmuhthiamlohna lai rawn sawi fel tura lo kal a ni a. Karen-ho chuan Sap pa chu Burma laka chhanchhuak turin an sawm a ni ngawt alawm, tiin Burmese ṭawnglettu chuan a ngaihtuah a, nuam lo a tiin a thinrim ru ṭeuh a.
Sap pa chuan Burmese ṭawnglettu awm nuam lo chu a hrethiam nghal a, ṭawngkam khat lek pawhin heng thingtlang khaw mite hi hrem tur thu chhakchhuak se la chu, Burma sipaite chuan an kawlhnam leh feite chuan thisen an chhuah nghal mai awm e. Burmese pa ngaihṭhat nan “Thil an hre fuh lo a nih chu tiin hrilh rawh. An pathian Y’wa nen inkungkaihna kan nei lo va, an mingo unaupa lo kal tura an beisei pawh chu tunge a nih ka hre hrep lo ve”, tiin chu Karen khua aṭang chuan a chhuak ta a, Burmese ṭawnglettu chuan a umzui ve ta a ni.
Karen khaw mi za chuang lo pungkhawmte chuan chutia an mingo unaupa chhuak tau titih ta chu mak ti tak leh lungawi lo takin an thlir liam ta a ni. Sap pa leh Burmese pa te chuan pawlitik thilah Burma lak aṭangin Sap pa chuan a rawn chhanchhuak dawn niawma an ngai lah chu an hrethiam der si lo. Chutiang ngaihtuahna pawh an nei hek lo. An pi leh pu te aṭanga an lo inhlanchhawn an thurochhiah an lo hriattir mai a ni si a!
An zinga rawlthar pakhat chuan, “Kan pi leh pute khan an lo hre sual em ni dawn le?” a han ti a. An khaw putar chuan, “Lungngai mah ta che, kan pi leh pute hrilhlawkna thleng dik lo te chu a awm a ni mahna, mingo unau lo kal tur thu hi zawng a lo la thleng dik ngei dawn alawm”, tiin hlim takin a nui a.
Sap pa chuan Rangoon-a British embassy-a an let leh hnuah Karen khaw mite nena an inbiakna chu an hotu Lt. Colonel Michael Symes-a hnenah a hrilhchhawng vek a. Symes-a chuan An account of an Embassy to the Kingdom of Ava in the year 1795, tih a ziah chu kum 35 hnuah Edinburgh-ah an chhuah a, chutah chuan Karen-ho leh Sap pa inbiakna chu a lo lang ta a ni.
Karen-ho leh Sap pa indawr hnu kum 175 chhung chu Symes-a report chuan ngaihsak a hlawh lo hle a. Kum zabi sawmpakuana laia British-ho chuan Asia khawmualpui miten ‘mingo unau’ tia an lo ngaih chu an duh dan a ni lo va, ‘An chunga roreltu mingo’ tih chu an duh dan a ni si a. Sap-ho duh dan ang ngei chuan kum 1824 aṭangin Burma chu an bei ta mawlh mawlh a, a hnu zelah phei chuan kum za chuang zet chu, chu ram mawi tak chunga ‘mingo roreltu’ chu an ni ta zawk a ni.
British-in Burma a beih hma deuh hian Karen pi leh puten an lo chhinchhiah pakhat han sawi leh ila. Kum 1816-ah khan Muslim khualzin pakhat hian Karen khaw pakhat hi a chhunpelh a. Chu Karen khua chu Burma khawpui Rangoon aṭanga chhim lam mel 250-a hlaa mi a ni a. Karen-ho chuan an khuaa mikhual lo kal tupawh an lo thlir dan angin chik takin an lo thlithlai a. Vun ngo tak mikhual an beiseina a rei tawh avangin a ngo leh hang deuh pawh an lo thlir dauh dauh ṭhin a ni. He mikhual Muslim pa hi a vun chu a ngo hauh lo na a, Karen-ho ngaihven em em chu a lehkhabu rawn ken chu a ni. Chu Muslim pa chuan a lehkhabu rawn kenah chuan Pathian dik tak chanchin a inziak niin a sawi a, chu tak chu an beng verh chu a ni.
Muslim pa chuan a lehkhabu ken chu hmuhnawm ti taka an thlir ngawih ngawih chu a hmuhin a lehkhabu roh tak chu a pe ta a, Karen putar sam ṭuak var vau tawh chuan lawm takin a lo dawng a. A hnu zelah Karen ṭhenkhat chuan chu Muslim pa chuan a lehkhabu ken chu pathiana be turin a hrilh niin an sawi a. Karen mi tam zawk chuan chutiang chu a ni lo, lehkhabua thu inziak hrilhfiahtu tur a lo la kal dawn niin an sawi thung. Muslim pa chuan lehkhabu a pek hnu chuan Karen khua chu a chhunpelh a, a lo let leh tawh ngai lo.
Karen putar chuan lehkhabu hlu tak chu chhiar thiam lo mah se, a roh em em a, puan zaisinin a tuam a, uluk taka raw zai sina tah bawmah chuan a dahṭha ta a ni. Hun lo kal zelah mite chuan chu lehkhabu chu an zah a, lehkhabu kawltu lah chuan intipuithiam takin a bika siam puan a sin a, thlarau lam thuneihna kengtu a ni tih lan nan tiang chhah telh tawlh hi a hum reng ta mai a ni. Tichuan, chu puithiam leh Karen khuate chuan an lehkhabu roh tak chu hrilhfiahtu lo kal tur beiseiin tuktin zantin an mit leh beng an len ta reng a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chanchin dangin chhunzawm leh kan tum ang.