Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 151 : Mizorama Welsh mission inṭan dan
Kar hmasa khan Karen-ho hian baibula Genesis hi an lo hre ve em ni tih kan sawi a, tun ṭumah chuan Welsh mission chanchin kan sawi chho thung ang. Mizorama Welsh mission inṭan dan hi ngaihnawm tak a ni a, Welsh missionary-te hmanga Mizoram Pathian hnathawh hi sawi tur tam tak a awm a. Chung chu a tlangpui han sawi dawn ila.
Wales ram hi United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland an tih chhunga ram pakhat a ni a. Sawi dan tlanglawn berah chuan United Kingdom (UK) tih a ni a, Britain tih hi kan hriat lar dan pakhat a ni bawk. UK chhunga ramte chu England te, Scotland te, Wales leh Northen Ireland te an ni a, Mizoten Sap ram kan tih ber chu England hi a ni a, Wales leh Scotland te pawh kohhran lam chuan kan ti Sap ram vek awm e. Germany leh Russia te emaw, Sweden leh France te chu mingo awmna ram ni mah se, Sap ram kan tih hi chu a kawk lo deuh awm e.
UK chhungah chuan England a lian ber a, a dawtah Scotland, Wales leh Northern Ireland-in an dawt leh a. Heta kan sawi ber tur chu Wales ram leh an rama Presbyterian kohhranin missionary tir chhuaka an chet velna a ni. Wales chu ram te tak te, Mizoram (21,081 sq. km.) aia lian hret 21,218 sq. km. chauh a ni a, mihring erawh chuan Mizoram let thum vel an awm thung. Mizoram aia a lenna chu sawi tham pawh a ni mang lo, kan khawpui Aizawl tiat vel chauh a ni. Tuipui hual vel ram a nih avangin Mizoram ang chuan a tlangram vak lo va, an tlang sang ber Snowden tlang chu ft. 3560 chauh a ni a, Aizawl tlang ang vela sang a nih chu. Tuifinriat hual tih takah mel 1680 zet chu tuipui kam a ni a, chuvangin tlang sang lam aiin phai leh tlang inkar mual zawl a tam zawk a ni. An khawpui Cardiff aiin Mizoram aṭanga Welsh missionary haw hnuhnung ber, kum 1968-a haw ta Pi Teii te khua Bala te, Pu Sandi-a te khua Swansea te, Mizoram chu Welsh mission field-a an inkhawmpui lianin an puanna Machynlleth khua te, Bangor leh an library lian ber awmna Aberystwith khuate hi Mizote chuan kan hre lak zawk a, a zu tlawhte pawhin an tlawh langsarte an ni awm e. Welsh Presbyterian kohhran hi Pathian lama kan kohhran nu leh pate an nih avangin Israel ram tih lovah chuan kan ṭan ber ram a ni awm e. A ngaih pawh kan ngaisang hle a, Zosaphluia leh Zosapthara te, Pu Lloyd-a leh Pu Robert-a te, Pi Zaii leh Pi Teii te leh Zosap dangte pawh Presbyterian kohhranho thinlungah an thi tawh dawn lo a ni.
Welsh Presbyterian kohhran lo pian chhuah ṭan dan an inchhui hlat theih ber chu Welsh mi Howel Harris-a leh Daniel Rowlands-a ten Methodist harhna an chan ve kum 1735 kha niin an sawi a. He harhna hi a tirah chuan John Wesley-a te unau leh George Whitefield te leh mi dangten Church of England chhunga kohhran siamṭhat tuma an beihna a ni awm e. John Wesley-a ten Oxford university-ah Holy Club an din a, kar tin Lalpa Zanriah changin, thianghlim taka nung tura intiamin an inhmukhawm ṭhin a. An khawsak dan an duhtui a, thianghlimna leh awmze nei taka nun uluk an inzirtir avangin miten intithianghlimho, methodist, tiin an sawi el a. Chu an sawi elna chu zahpui lovin Methodist tih chu an chhuang takin an pu hlen ta a ni. An kal zel chu Anglican kohhran kan tih ṭhin, Church of England aṭangin kum 1811-ah an inlahrang a, a hnu kum sawmah, kum 1823 khan an thurin leh an innghahna an siam a, kum 1826-ah chuan kohhran puitlingah an ding ṭan ta a ni. Tunah hian Methodist kohhran hi khawvel pumah ram 138-ah an inzar pharh a, an kohhran leh zawmpui kohhran nen chuan membar maktaduai 80 an awm niin an insawi.
Mi tupawh mai hian Pathian emaw, thil dang emaw thlang turin duhthlan theina zalen a nei tih ring pawl Arminian an tih chu John Wesley te zirtir dan a ni a. Calvin-a zirtirnaa engkim hi Pathianin atir ata a duan vek a ni a, thil thleng tawhte pawh kha Pathian remruat vek a ni a, ti danglam thei an awm lo. Chhandam turte pawh ruat lawk an ni, tia Calvin-an predestination a zirtir hi an pawm lo va. Chuvangin Methodist rau rauvah pawh John Calvin-a zirtirna pawmtu George Whitefield-a zirtir dan chu Methodist harhnaa tel ve Welsh kohhran hruaitu hmasate pawm zawng a nih avangin Calvinistic Methodist an inti ta a ni awm e. Kum 1826 kha an kohhran indin ṭan tak niin an sawi a, kum 1928 khan Presbyterian Church in Wales tiin an thlak ta a, chuti chung chuan Welsh Calvinistic Methodist chu an la lam pawlh reng a. Kum 1933-ah Presbyterian Church in Wales Act of Parliament-in an dante a siam ṭhat hnu chuan Presbyterian tih hi an hmang nghet ta zel a ni.
Kum 1840-ah an Welsh Calvinistic Methodist kohhran chuan chanchinṭha hriltu pawl Foreign Missionary Society chu Liverpool khuaah an din ta a ni. An pawl din chu Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission (WCMFM) tiin India rama chanchinṭha hrilh turin an inbuatsaih ṭan ta a ni. Chanchinṭha hriltu pawl WCMGM chu kum khat a din hnuah kum 1841 khan an missionary hmasa ber Thomas Jones-a chu Khasi ramah an rawn tir ta a, a nupui Anne Jones-i nen kum 1841 June ni 22-ah Sohra khua an lo thleng a. A hnuah Sohra chu Cherrapunji tia thlakin hun rei tak chhung an hmang a, Mizoram aṭanga kan Pastor ṭhahnem tak hian Cherrapunji Theological college-ah hi Pathian thu an zu zir chhuak a. Tunah chuan a tira khaw hming Sohra kha a put tir leh tawh a ni. Thomas Jones-a hian Khasi ṭawng chu ziaka chantirin alphabet a siamsak chu tun thlengin an hmang a ni.
Thomas Jones-an Khasi ram a luh aṭanga kum 50-na chiahah Mizoramah WCMFM chuan Khasi rama missionary tho William Williams-a a rawn tir lut a, chu chu kum 1891 March thla khan a ni. Mizote chuan Isua chanchin an la hre ngai reng reng lo tih a rawn hmuh chuan Mizoram chu Welsh mission field aṭan ṭha a ti a, WCMFM hnenah chuan rawtna a thlen ta a. Kum 1891 June leh July thlaa Welsh ṭawnga chanchinbu chhuak Y Goleaud-ah Mizoram chu Welsh mission field atana a ṭhatzia a chhuah bawk a. Welsh Calvinistic Methodist kohhran hotute chuan ṭha tihpuiin a kum leha inkhawmpuia rel atan an chhawp chhuak a. William Williams-a chu Mizorama missionary tirh chhuah hmasak ber a nih angin ani chu mission hmun dina awmzui turin an hual nghal a. Kum 1892 June thlaa Machinlleth khuaa inkhawmpuiin Mizoram chu an mission field atana an pawm thu chu hre hman lovin William Williams-a chu kum 1892 April ni 21 khan Shillong aṭanga km. 25-a hla Mawphlang khuaah khawsikpui kan tih mai typhoid-in a thi ta thut mai a, Mizorama Welsh mission field din tura a lo suangtuah a, a lo inbuatsaihna chu a puitling ta lo a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah ziah chhunzawm kan tum ang.