Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 155 : Wales ram mite sakhaw dinhmun

Kar hmasa khan ‘The Story of Our Foreign Mission (Presbyterian Church of Wales)’ tih bu, John Hughes Morris-a ziah hmangin Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission WCMFM) lo inṭan dan kan sawi kha a ni a, tun ṭum chu Wales rama mite sakhaw dinhmun lam kan sawi leh rih ang.

Welsh Calvinistic Methodist kohhran hi an kohhran din tir ata chanchinṭha hril buaipui nghal an ni a, kan sawi tawh ang khan anmahni puala chanchinṭha hriltu pawl an neih hma pawhin chanchinṭha hril nana an biak in tinah thawhlawm an lo khawn tawh a ni. Kum 45 chhunga chanchinṭha hril nana London Missionary Society (LMS)-a an thawhlawm ngawt pawh kum 1840 khan Pound 36,000 chuang a ni, kan tih tawh kha. Church Missionary Society (CMS)-ah pawh ṭhahnem tawk tak an lo thawh bawk a ni. Welsh Calvinistic Methodist kohhran hi a lian lo va, chanchinṭha hril tura an inbuatsaih ṭan lai pawh hian kohhran membar pawh nuai khat pawh an tling awm lo ve. Wales ram hrim hrim pawh hi Mizoram tiat lek a lo ni reng a! Wikipedia chuan 21,218 sq.kms niin a ziak a, studyinwales.ac.uk website chuan 20,782 sq.kms tiin a ziak te hret thung. Sq. km 21,081-a zau Mizoram nen a va intiat em. Kum 230 kal taah khan mel sang tam tak kal tlangin Sylhet phaiah te, Khasi ram leh Mizote hnenah lu chhum ban chhum huamin Lal Isua chanchin min hrilh turin an lo kal kha a ni a, an ngaihsanawm hle mai.

Welsh-ho hi keini Mizoten Sap kan tih zingah pawh hnam hnuaihnung bik ni lo mah se, English mi ṭhenkhat en hnuai deuh an lo ni awm a. Scot-ho leh Irish te, English te nena United Kingdom siam ni mah se, Welsh mite chu en hniam hret an lo ni awm a. Internet-ah hian duh duh zawhna leh miten an hriat ang anga an chhanna hmun Quora.com tih hi a awm a. Chutah chuan English mite hian Wales ram leh Welsh hnam hi an en hnuai bik em? Engnge a chhan? tih zawhna hi a awm a. Mi tam zawk chuan hawihawm takin Irish mite, Scot-ho leh Welsh-ho pawh English mite angin inenhranna a awm lo an ti a, ṭhenkhat chuan ṭawng thlahdah zualin Welsh-ho hi an lo bawl ṭhin thu an sawi a. Sipaia ṭang leh thilsiamna hmuna thawk tawh Welsh mi ṭhenkhat chuan inenhranna a awm ngei thu an sawi thung. Chung zinga mi Brian Pugh-a, kum 1977-a University of Wales aṭanga zir chhuak chuan heti hian a ziak a. “English mi ṭhenkhat chuan Welsh mite chu an en hniam ngei a, mah se, English mi tam zawk chu an ni hauh lo. Kum tam tak chhung chu internal colony anga en kan ni tawh a, a ninawm hle tawh a ni” tiin a ziak.

Chu lam chu duhtawk ila. Welsh Calvinistic Methodist kohhran hi kan sawi tak ang khan kohhran lian an ni lo va, Wales rama kohhran lian chu Roman Catholic leh Anglican kohhrante an ni a. Wales ram mihring awm zawng zawng hi maktaduai 3 chuang an ni a, kum 2021-a an ram chhiarpuiah chuan Kristian chu zaa sawmli pathum an nih laiin sakhaw zawm engmah nei lo an tam zawk a, zaa sawmli paruk aia tam an ni. Wales ram chhunga bial pathum, Caerphilly te, Blaenau Gwent te leh Rhondda Cynon Taf-ah te chuan mipui tam ber chuan sakhua engmah zawm an nei lo a nih chu! England-ah pawh Brighton and Hove te, Norwich leh Bristol-ah te chuan mi tam ber chuan sakhaw zawm an nei lo niin chhiarpui chuan a tarlang. Wales ram pumpuia mihring awm zahve, 46.5% chu sakhaw nei lo an nih avangin an hnam nunin a tuar chho hle niin an sawi a. Kristian chu ram leh hnam nun tinuamtu pakhat niah an ngai a ni.

Wales rama Kristian zingah Roman Catholic an lian ber a, membar nuai hnih chuang an ni a, Anglican kohhran hian membar nuai dawn ni ṭhin kha tun hnaiah an tla hniam hle a, sing nga pawh an tling tawh lo a ni. Mizorama Presbyterian kohhran nu leh pa Welsh Presbyterian kohhran pawh an vanglaia nuai hnih sing nga chuang ni ṭhin kha tunah chuan sing hnih an tling tawh lo bawk.

Kum 2021 inchhiarpuiah khan Kristian ni lo sakhaw dang zingah Islam sakhaw betu an tam ber a, sing ruk chuang an ni. Muslim-ho hi an lo awm rei tawh hle mai a, kum zabi sawmpahnih lai khan an lo awm ṭan tawh a ni. An biak in, mosque pawh kum 1947 khan a hmasa ber chu Wales ran khawpui Cardiff-ah an lo din tawh a ni. Tunah chuan Wales ram pumah mosque 40 zet a ding tawh a ni.

Wales ramah hian Hindu pawh an lo tam khawp mai. Welsh Presbyterian kohhran nen an inzat vel a, sing khat leh sanghnih vel an awm. Welsh Hindu-te chu India ram te, Sri Lanka te, Pakistan, Nepal leh Bangladesh aṭanga lo pem lut an ni ber a. Kum 1970 chhova Uganda ram President Idi Amin-an Indian-ho leh Asian-ho an ram aṭanga a hnawhchhuah khan Wales-ah hian ṭhahnem tham tak chu an pem lut a ni. Kum 1991 khan Wales ramah hian The Hindu Cultural Association (HCA) chu an din a, Wales leh England rama Hindu-te thawhhona leh inpumkhatna lama hma latu tur an din a ni.

Wales ramah hian Buddha zirtirna zawmtute pawh sing chuang lai an lo awm bawk a. England ramah khuan nuai hnih chuang an awm bawk. Kum 1810 lamah khan England-ah Buddhist puithiam an lo lang tawh a, an sakhua erawh zuitu an awm mai lo. Kum 1924-ah London’s Buddhist Society an din a, a hnu kum hnihah kum 1926 khan Theravada London Buddhist Vihara an din leh a, kum 1967-ah Friends of the Western Buddhist Order an din leh a, United Kingdom chhungah hian an insawhnghet chho ta zel a ni.

English Premier League hi kan en nasa hle tawh a, club lian inkhelha a tlar hma lama kan hmuh fo chu Sikh-ho, samzial, Mizoten Vai Pawi kan lo tih ṭhin hi an ni a. Guru Nanak-a zirtirna zawmtu Sikh-ho hi England-ah hian an lo ṭhahnem hle mai a, kum 2021 chhiarpuiah chuan Nuai nga leh sing hnih zet an awm. Wales ram bikah chuan sangnga an tling lo deuh. Sikh-ho awm tamna chu West Midlands leh Greater London lam hi niin Wikipedia chuan a ziak. Kum 1854-ah Maharaja Duleep Singh-a chuan England ram a lo lut a, a ram Punjab chu East India company-in an hneh a, an chhuhsak mai ni lovin a ram aṭanga company hian an hnawhchhuah vangin England-ah a lut a ni. Duleep Singh-a hi Imperial Sukerchakia Dynasty lal zinga Sikh Emperor hnuhnung ber leh England-a cheng tura Sikh mi lut hmasa ber a ni.

Kum 1800 tirah khan London khawpuia Judate chu LMS missionary-te khan an ngaimawh em em a, Pathian hnam thlan ni si, a fapa khawvel chhandam tura a rawn tirh Lal Isua an ring lo tlat chu an khawngaih a. An hnenah chanchinṭha hrilin London khaw chhunga mite chu an kan kual ṭhin a ni. Anni Judate hi Sap ramah khuan an lo awm hma hle mai a, William The Conqueror-a hun lai kum 1070 lai khan London leh a chheh velah khuan an lo khawsa ṭan tawh a ni. Ṭhenkhat chuan Rom lalhovin khawvela ro an rel lai ata tawh khan, Sap ramah hian Judate hi an lo awm tawhah an ngai bawk a, mah se, ziak emawa hmuh tur a awm lo a ni ang. Judate zingah pawh pawl hming pua awm an chhinchhiah hmasak chu Sephardic Jews-te an ni a, kum 1656-ah London khuaa awm an phalsak tih ziak kan hmu. United Kingdom-ah hian Judate hi tunah chuan Nuai hnih leh sing riat vel an awm a, England bikah Nuai hnih leh singruk an awm bawk. Europe rama Juda awm tam ber dawttu a ni a, an tamna ber chu France a ni. Wales ram te tak teah pawh khuan tunah hian Juda sang li chuang an awm ve a ni. Juda zinga hmingthang tak chu Benjamin Disreali kha a ni a, Sephardic Juda-a lo piang a ni a, a hnuah Kristianah inpein Anglican kohhranah a awm ta a. Kum 1868-ah leh kum 1874-ah United Kingdom ram Prime Minister a lo ni tawh a ni.

Wales rama khuan kan sawi tak bak sakhaw tenau leh sakhua tia sawi tham chiah loh, sakhaw pawl zawmtu sing chuang an awm bawk.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.