Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Darthawma

Kar hmasa khan Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission office-a thawk rei ber John Hughes Morris-a chanchin leh a chenna chhehvel kan sawi kha a ni a, tun ṭum chu thu dang daihah kan kai ang a, Darthawma chanchin kan sawi ang.

Kan sawi tur Darthawma hi India ram zalenna sualtu tia India sawrkarin a chawimawi kha a ni a. Netaji Subas Chandra Bose-a sipai Indian National Army an tihah khan a tel ve a, British dovin Burma ramah a tel ve avangin Zalenna sual mi huaisen zingah sawrkarin a telh ve a, Tamrapatra Award a hlan a.

Darthawma chanchin leh chawimawina a dawn chanchin hi India ram chanchinbu lianho leh Mizoram chanchinbu ṭhenkhatin kum 2019, July 21-a a thih hlimah khan an ziak deuh vek a. A hnuah F. Lalrochana MPS-in ‘The Forgotten Mizo Soldiers Of Indian National Army’ tih, kum 2021, August ni 15-a NorthEast Today tih chanchinbua a ziah kha a kimchang ber awmin ka hria. Kha kha sap ṭawnga ziah a ni a, Darthawma chanchin sawi nana kan rinpui deuh ber a ni ang.

Kum 1972-a Independence Day lawm ni khan Mizoram Chief Minister Ch. Chhunga khan lammualah Tamrapatra Award a pe chhuak a, chuta dawngtu chu Darthawma a ni a, hei hi Mizo mipuiten Darthawma kan hriat lar ṭanna a ni awm e. He chawimawina hi India sawrkarin vawi khat a buatsaihna a ni a. Kum 1972 kha British lak ata India ram a zalen aṭanga kum 25-na a ni a, chumi denchhen chuan India sawrkarin New Delhi-a Red Fort kulh chhunga Diwan-e-Aam hmunah kum 1972, August ni 15 khan inkhawmna a buatsaih a. India ram zalen nana sualtu pasalṭha huaisen la damte chawimawina Tamrapatra Award an tih chu hlan an ni a. Tamrapatra chawimawina Delhi-a an neih rual hian State leh Union Territory hrang hrangah an nei bawk a, a khat tawkin he chawimawina hi Independence Day lawmnaah hian an nei zui ta zel a ni.

Tamrapatra tih chu ‘darsena thu ker’ tihna mai a ni a, Darsen phek, copper plate hi hmanlai ata thil pawimawh ziah nan an lo hmang ṭhin a. Lal inthlahchhawng te, ram chhinchhiahna te, dan te, lal thupek te leh ram thil pawimawh dangte vawn ṭhat nan an lo hmang a. Darsen pheka thuziak chi hrang hrangte chu an kilh khawm a, lal inah emaw a dahna tur bika siamah an vawngṭha ṭhin. Heng darsen pheka an lo vawn ṭhatte aṭang hian thil hlui zirmiten khang hun lai chanchin kha an chhui theih phah a, ram chanchin phuahkhawm nan an hmang ṭhin a ni. Tamrapatra award an tih chhan pawh hi India ram zalenna sualtute ngaihhlutna thuziak chu darsen pheka an chhutkai vang a ni.

Mizo zingah he chawimawina dawng awmchhun chu Darthawmna hi a ni a, kum 1890-a British-in min rawn awp hlima zalen nana British do hmasa Kalkhama te, Lianphunga leh Thanghulha te kha la dam se chu a dawng awm ber an ni ang a. Chumi hnuah pawh British dotu Mizo lal leh pasalṭha sawi tur kan nei a, chung zinga kan sawi lar leh boruak nei lian zual chu Khuangchera leh Ropuiliani an ni. Ministry of Home Affairs-in Kum 1972-73 chhunga Annual Report a pekah chuan Tamrapatra Award pek dan tur hetiang hian a ziak a. ‘To honour the living freedom fighters, Tamrapatras are being awarded. The first Tamrapatra function was held at the Diwan-e-Aam of the historic Red Fort of Delhi on the 15th of August, 1972’. Tamrapatra award hi India ram zalenna sualtu la dam lai, a tih tlat avangin Darthawma bak chu Mizo dawng thei an awm dawn lo kumkhua a nih chu.

Khawvel Indopui pahnihna lai khan Mizote sipaia latu lian ber chu Ist Assam Regiment battalion kha a ni a, a dawt chu Indian Army Medical Corps kha a ni awm a. Medical Corps zawmtu Mizote kha khawvel hmun hrang hrangah an dah a, a bikin Middle East leh Asia khawmualpui chhimchhak lamah an kal bik a.Kum 1941 December thla khan Mizo 53 te chu 43rd Field Ambulance unit-ah telin Singapore-ah thawn an ni a. Ni sawmparuk zet an thang hnuah kum 1942 January ni 6-ah an thleng a, indonaa sipai hliam enkawl leh buaipui hna an han thawk a ni. Hetih lai hian Japan khan Singapore kha lak tumin nasa takin thlawhnain a bei a, silaimu bakah bomb thlakin kum 1941 December aṭang khan an lo bei nasa tawh mai a.

Sipai hliam te chu a ṭul ang zela buaipuiin thawk mawp mawp mah se, Mizote chu a vannei pawlah ṭangin hliam an awm lo hlauh a. Nasa taka Japan-in thlawhna leh lei sipai hmanga a beih hnuah February ni 15-ah chuan Singapore chu Japan kutah a tlu ta nge nge a ni. Ṭangrual pawl sipaite chu manin Japan sipaite chuan an hreng ta a, Singapore mipui sang chuang an man tel nen chuan an sipai mante chu hna thawkah an chhawr ta a ni. Japan-in Singapore a lak laia Mizo tangte chu 64 lai an ni a, chung te chu 43rd Field Ambulance unit mi 53 te, Nursing unit mi 8 te, Daktawr 2 te leh Royal Indian Army Service Corps mi havildar pakhat te an ni.

Japan mi mante sawi dan chuan Japan-ho chu an nunrawngin mi tangte chu an tiduhdah hle mai a. Puar khawp ei tur an pek loh avangin leh hna an thawhtir nasat avangin an hriselna a lo chhe ta hlawm hle a. An khungkhawmna ina leng lo khawpin an ekbeng a, inthiarna mumal an pe lo bawk nen, sikserh te, tuihri leh vung ṭha lo natna te leh kawṭhalo te an vei chuah chuah a. Vanneihthlak takin Mizote chu damdawi lama thawk an nih avangin damdawi inah an thawhtir zel a, hrehawm takin an awm ve lo a ni awm e. Tangte chu an chhungte hnena lehkhathawn an phalsak na a, an lehkhathawn tur chu sap ṭawnga ziah sa, a tawpa an hming ziah chauh phalsak an ni a, lehkhathawn dawng ve turin an awmna hmun ziah phalsak an ni lo. Japanese-ho chuan an mi mante chu tihrehawm hle mah se, Mizote chu an hmel ang pu an nih vang nge ni, an chungah an nunrawng lem lo va, football leh hockey khelhte an phalsak a, Krismas pawh hman an phalsak niin an ziak.

Kum 1943, January ni 23-ah Subash Chandra Bose-an Singapore-a mi tangte chu a rawn tlawh chhuak a, India mi tangte chu Indian National Army (INA) zawm turin a thlem a. Tang tam tak chuan chutia lung in tan ai chuan zawm an duh thu an lo hrilh ta a ni. F. Lalrochana sawi dan chuan Mizote zingah pawh pathum chuan INA zawm chu an duh ve a, chung zinga pahnih chu a chanchin kan sawi mek Darthawma hi a ni a, pakhat chu Rosiama a ni. Rochana sawi zel dan chuan Kum 1942 June ni 2-ah Mizote hian INA chu an zawm ve a, Rosiama erawh chuan ni thum hnuah a inhnukdawk leh a, tangho zingah an dah let leh ta a ni. Mizoten INA an zawm hun nia Rochana ziah hi a dik hmel loh deuh a, kum 1943 June ni 2 zawk a nih hmel e, Subash Chandra Bose-a hian kum 1943 January-ah a rawn tlawh chauh si a.

Darthawma Renthlei chu INA zawm zingah kan hriat lar tak ber hi a ni a. Kum 1921 May ni 15-ah Mizoram chhima Pukpui khuaah a piang a, kum 19 mi a nihin kum 1940 November thla khan India sipaia Medical Corps a zawm ve ṭan a, Nursing sepoy-ah dah a ni. Kum khat ṭhelh India rama a thawh hnuah kum 1941 August thla khan Malaysia rama Penang thliarkarah an thawn ta a. Darthawma chanchin ziaktute hian Penang-ah an thawn, tiin an ziak vek a, Penang thliarkara khawi khuaah nge an thawn an ziak lang lo vek a. Penang khawpui chu George Town a ni a, British hmun nghet tak kulh pawh ṭha taka sak awmna hmun a ni. Darthawma te hi George Town-ah hian an thawn a rinawm hle. George Town hi Malaysia khawpui Kuala Lumpur aṭanga hmar lam km. 350 chuang deuh a hla a ni. Darthawma chanchin ziaktute hian INA a zawm dawn hian baibula a kut ding lam nghatin a theihna leh nun chu a ram tana hlan turin a intiam, niin an ziak. INA a zawm hlimah hian Darthawma chu indonaa a hmatawngah an dah, niin an ziak hlawm.

Tichuan Singapore-ah chuan rei awm lovin Japanese Imperial Army te bulah kal ve zelin kum 1944-ah chuan Burma ram British sipaite do turin an chhuak ta a. INA chu Japan sipaite chuan an indona hmatawngah an dah avangin ral beihnaah Darthawma chu a darah an kaphliam a, an man zingah a tel ve ta a. India ram mi ni si, British dotu zingah a tel ve avangin phatsantu leh dotu tia a chungthu relsak a ni a. Chittagong leh Lucknow lung inah kum hnih chuang a tang a. Kum 1946-ah Mahatma Gandhi-a leh Jawaharlal Nehru-a ten British hotute hnenah Darthawma leh India mi lungin tangte chu British laka hel an ni lo va, anmahni anga zalenna sualte an ni e, tia an sawipui avangin an chhuah ta hlawm a. Lung in aṭanga a chhuah hnu pawhin British-in India ram a awp chhung kha chuan sawrkar hna a thawh an phalsak lo va. A chenna Lungleia a haw hnuah pawh eng angin nge a awm zui tiin CID-in an thlithlai zui reng a, India ram zalenna lam hawia thusawi an khap tlat a. Lung in aṭanga a chhuah hnu kum leh, kum 1947-ah chuan British lak ata India ram a zalen tak hnu chuan Indian National Army te chu hriat an hlawh ta a, British dova an lo thawh tawhna chu ngaihven an hlawh a, Darthawma pawh thlamuangin a awm thei ta a ni.

Darthawma chu rei tak damin kum 2019 July ni 21 khan kum 99 miin Chanmari, Lungleia ama inah a thi ta a ni. A thih hian mi ropui thihin a thi a, sawrkar hotute, sipai hotute, sipai bangte leh pawl hrang hrang a vuinaah an tel a, thu te an sawi hlawm a ni. Darthawma hian fa paruk leh tu sawmpakua leh tuchhuan sawmhnihpariat a kalsan a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Darthawma chanchin hi chhunzawm kan tum ang.