Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 159 : Tamrapatra chawimawina dawngtu Darthawma

Kar hmasa khan Darthawma chanchin kan sawi a, chawimawina a dawn thu leh a chhehvel sawi chhunzawm kan tum ang. Darthawma hi India ram zalenna sualtu, Netaji Subas Chandra Bose-a sipai Indian National Army (INA) an tihah khan indopui pahnihna laia tel ve kha a ni a.

India ram zalen nana sualtu pasalṭha huaisen la damte chawimawina Tamrapatra Award an tih chu kum 1972-ah hlan ṭan a nih thu kan sawi a. A khat tawkin he chawimawina hi Independence Day lawmnaah hian an neih zui zel thu nen. Amaherawhchu, “Mohanlal posthumously honoured with Freedom Fighter Tamrapatra 1972” tih hi wikipedia-ah ka hmu tlat mai a, chawimawina darsen phekaah Sri Paras Varma-a fapa Sri Mohan Lal Varma, Haridwar, tih hi a inziak tlat mai a, hei hi chu ka hriatthiam phak a ni ta lo. Thih hnua hlan pawh an lo nei ni awm a nih tak chu.

Indopui pahnihna laia Japan kuta Singapore tluk hnua Darthawma ruala ‘indo laia tang’ (prisoner of war) ve tho Rosiama kha, INA-ah inpe ve zuk mah se, ni thum hnuah a bansan leh a. John L. Pachuau ziah dan chuan Rosiama, daktawr chuan ‘thi lova ruanga a chhuahna’, a tawnhriat chu heti hian a sawi a. “Kan thawhna damdawi in chu Japan thlawhnain a rawn beih lai chuan kan chiai a, abiling abalangin kan tlan chhia a. Tawm him nana lei laihkhuar zuiah chuan ka zu zuang lut ve rawk a. Mahse, kan hotute leh sakhaw nula (nun) te chuan an lo luah khat vek tawh hi a lo ni a. Tichuan ka tlan chhuak leh a, kan bul vela thing zingah chuan ka tlan lut a, ka tawm ta a ni. Hun rei loteah kan damdawi in chu Japan thlawhna chuan a rawn bei ta ruih ruih a, lei laihkhuara tawmho zawng zawng chu a bomb darh ta vek a, tumah damkhawchhuak an awm lo. February ni 15-ah chuan Japan sipaite kutah Singapore chu a tlu ta a, ṭangrual sipai ṭhahnem fe chu an man ta a ni. Singapore vengtu sipai singriat rual chu Japan kutah an inpe ta a, ṭangrual sipaite leh Singapore mipui sang tam tak chu hnathawk turin an kawi ta dum dum a. Tang te chu enkawlna ṭha an dawn loh avang leh ei tur an pek chhiat avangin zaa sawmthum aṭanga sawmthum pasarih vel chauh an damkhawchhuak a ni. Sang tam tak chu Thailand leh Burma inkara rel kawng an siam mekah chuan hna an thawhtir a, hna dang thawk turin an sem darh bawk a”, tiin. John L. Pachuauin Rosiama chu daktawr a ni, a tih hi a dik em tih ka hre lo va, indopui laia sipai lak zingah Mizo daktawr an tel ve thu hi ka lo hre lem lo va.

Kan sawi tawh ang khan Darthawma chu India ram zalenna sualtu zingah chhiarin kum 1972-ah Tamrapatra chawimawina a dawng a, Mizo zinga dawng awmchhun a ni. Kum 2016, August ni 22-a The Hindustan Times chuan Mizo zinga INA la dam awmchhun Darthawma chu Mizoram Governor-in a tlawh thu heti hian an ziak a.

Mizoram Governor Lt. General (Retd.) Nirbhay Sharma chuan kum 2016 August ni 22, Thawhṭanni khan Mizo zinga Subash Chandra Bose-a sipai Indian National Army (INA) la dam awmchhun Darthawma chu a chenna in Lungleiah a tlawh a. Sharma-a hian India ram zalenna sualtu kum 96 mi chu chawimawina thuziak hlanin zahna chibai a buk a ni. He chawimawina inkhawm hi Lungleia Cultural Heritage Centre-ah neih a ni a, Governor chuan India khan Darthawma te anga zalenna sualtu pasalṭhate avangin zalenna a hlawh chhuak a ni, a ti.

Chanchinbuin a sawi zel dan chuan Singapore-a lung in an tan laiin Bose-a khan a tlawh chhuak a, a sawmna angin Darthawma hian India ram zalenna sualtu Azad Hind Fauj sipaite chu a zawm ve ta a ni. Azad Hind Fauj chu Indian National Army tihna a ni a, Japan sipaite nen Burma ram chhungah British dovin an kap a. Indonaah kah hliam a ni a, British sipaiten an man ta a. British laka hel, British dotu tiin thiam loh an chantir a, Chittagong lung inah thla hnih an tantir hnuah Lucknow lung inah kum khat a tang leh a. Mahatma Gandhi-a leh Jawaharlal Nehru-a ten an sawipui avangin kum 1945-ah chhuah zalen a ni ta a ni.

Kum 1972-a India ram zalenna champhaphak vawi 25-na denchhenin August ni 15-ah Mizoram Chief Minister Ch. Chhunga khan Darthawma chu Tamrapatra chawimawina thuziak chu a hlan a ni. Chawimawina hlan a nih kum hi ziah dan a inang lo nual mai a. The Hindustan Times hian kum 1973-ah hlan a ni, a ti a. Ziaktu ṭhenkhat pawhin kum 1973 an ti hlawm a, mahse, India ram zalenna champhaphak vawi 25-an denchhenin he chawimawina hi hlan a ni a, chu chu kum 1972 kha a ni tih hi chiang ila a ṭha ang e. Zonuna Kawlni chuan Darthawma hian Tamrapatra chawimawina bakah Chief Minister hian Tawlhlohpuan a hlan bawk niin Lenkawl chanchinbuah a ziak.

Kum 2018 khan Lunglei DC chuan Republic Day pualin Darthawma hi a chenna ina a tlawh thu C. Lalremruati, MIS chuan a ziak a: ‘Vawiin chawhma khan Lunglei DC Pi Lalzarmawii, IAS chuan Mizorama freedom fighter awmchhun leh India zalenna sualtute zinga la damchhun mi tlem te zinga mi, Pu Darthawma chu a chenna in Chanmari, Lunglei-ah a tlawh. Zahna chibai buk pah in Republic Day 2018 pualin thilpek a hlan, tiin. A thuziakah hian han sawi hlek ka duh chu ‘Mizorama freedom fighter awmchhun’ tih hi a ni a. Zalenna sualtute zinga la damchhun tlemte zingah Darthawma hi a tel ngei a, amaherawhchu, Mizorama zalenna sualtu awmchhun chu a ni hauh lo. Kan sawi tawh angin kum 1890-a British laka Mizoram indan nana sualtu Mizo lal ṭangrual, abikin British-in an man a, lung ina an khunga an khaihlum takte leh Pasalṭha Khuangchera te pawh zalenna sualtu, tiin India sawrkarin a pawm vek tawh zawk a ni. Ropuiliani te pawh freedom fighter an tih tak hi!

Kum 2021 March ni 21 aṭanga kum 2023 August ni 15 thleng khan India ram indan champhaphak vawi 75-na puala lawmna an buatsaih Azadi Ka Amrit Mahotsav hunpui chhungah Darthawma hi chawimawina pek leh a ni a. Lunglei Chanmari Venga ama chenna inah Lunglei DC, Kulothugan-a chuan Chawimawina Certificate hlanin Lunglei District ami Pasalṭha Darthawman India ram zalen nana a inpekna chu a ngaihlu a, chanchin ziaknaah kumkhuain a hming hi a awm reng tawh dawn a ni, a ti.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Darthawma chanchin hi chhunzawm kan tum ang.