Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 166 : Loch-an Sipai Lammual a lai
Kar hmasa khan Mizoram sipai hotu lian ber Loch-a sipai in a sak te ka sawi tawh a, Bawrhsap Tarmitan (J. Shakespear) Manding Sap Ṭhenṭiauva (Loch) insak thiamzia leh ruahmanna fel a neih dan te leh renchem taka sum a hman dan a sawi te chu kan tarlang tawh a, Sap rama an sak anga maia ṭhain in ṭha tak tak a sak thu nen. Tun ṭum chu sipai lammual a laih thu kan sawi ang.
Aizawl khawpui laili taka sipai hmun awm hi an awm tirh 1890 aṭanga chhutin kumin 2024 hian kum 135 a kal mek a. A tirhah Sipai lalin min awp a, Political Officer an ti a, chumi hnuah Superintendent tiin an thlak ta a. Keini chuan Bawrhsap kan ti vek mai. Vaiin officer-te chu sahib an ti ṭhin a, an zinga a lal ber chu Bora Sahib an ti ṭhin a ni awm e, kan pi leh puten Bawrhsap tiin an lo sawi a, chu chu kan hmang zui ta zel a ni, an ti. Sahib tih chu Arabic ṭawng chuan ‘neitu’ tihna a ni a, India leh a chhehvel, British awp ramte zingah chuan Mister tih nan an hmang a, chu chu tuna mi nazawng mister kan tih ang hi a ni lo va, zahna leh an chungnunna tihlanna a ni a, Master, tia zahna an lantirna a ni. Urdu ṭawngah pawh Master tihna tho a ni a, European mingo, lal leh hotute sawi nan an lo hmang ṭhin a ni. Arabic leh Urdu ṭawnga Sahib tih leh Hebrai ṭawnga Rabbi tih te, Aramaic ṭawnga Rabboni tih te hi a awmzia chu thuhmun vek a ni awm e.
Tuna Assam Rifles lammual lai hi mual rai nuam tak a lo ni ṭhin awm e. Kum 1890-a British-in min rawn awp hma kha chuan Tlawng lui thlang lama Mizo lal ropui ber tia Sapin an lo sawi ṭhin Suakpuilala fapa Thanruma khan a lo luah tawh a ni awm e. Vailian hnuhnung ber kum 1889-1890 lo chhuah khan Thanruma hian a lo chhuahsan deuh hlawt a ni, an ti. Kum hnih emaw chauh a ruah hnuah Sipai hotu Mr. Dally-a an tih khan sipai inkulh nan a thlang a, kum 1890-ah an sa ta a ni.
Kan sawi tawh ang khan Kum 1892 aṭangin Manding Putara khan sipai hmun chu a sa ṭha vek a, mau leh di vela an sak mai mai kha lungrem leh rangva chung khawrin, a bangah tlaklei zut a hmang a, in pawimawh zawkte chu lungin an rem a, tun thlengin a la ding hlawm a nih hi. Kum 1892 aṭanga kum 1897 inkar khan chung sipai hmun chei leh insak hna a thawk zo va, lammual laih a tum ta a ni. Tun hmaa sipai lammual an tih chu Dawrpui middle sikul hmun saw a ni a, sikul a nih hmain sipai an lam ṭhin a, Dawrpui piah phei zelah Electric Veng ni ta te, Chanmary tih ṭhin, a hnua Chanmari Veng lo ni ta te hi Chand kahna hmun a ni a. Sipaiin silai kah zir nana an kah tur an tarna hla ber chu Chanmari hi a ni ṭhin, chuvanga a hming pu zui ta an ni.
Chu sipai lammual chu a tet em avangin Manding Putara chuan sipai lammual lian zawk laih a tum ta a, tuna Assam Rifles lammual hi kum 1897-ah an lai ṭan ta a ni. An laih hma chuan kan sawi tawh angin tlang aṭanga inkhawhchhuak mual rai deuh a ni a. He lai mual hi sipai nupui neiho awmna a ni a, baza tlang nena inkarah hian kawrtê a awm a, chuta tui chu sipaiho leh kuliho zawng zawng tlan a ni. Sipai nupui, lane nuho tuichawi leh sipai tlangval hrisel tak tak, nitina tui chawite inkarah chuan eng eng emaw a thleng ta ṭhin a. Lane nuho ṭap hawte an awm laiin sipai nupui leh sipai tlangval inngaizawng tawk pawh an awm ve nawk ṭhin a, thubuai hlabuai rem tur a awm deuh fo a ni.
Loch-a chuan thubuai rem fo chu a ning hle a; chuvangin, sipai nupuiho chu kum 1895-ah khan Aizawl aṭanga chhim thlang lam mel khata hla Hmeichhe Venga sipai nupui neite awmna an siamah a sawn chhuak ta vek a. Sipai nupui nei hlir awmna a nih avangin Vai Hmeichhe Veng tih a ni ta reng a, tun hnuah Khatla tiin an thlak ta a ni. Sipai damdawi in pawh Hmeichhe Vengah chuan Loch-a hian a sa a, chhungkuaa awm sipaiho chuan an hmang ṭangkai lehzual a ni.
Lammual an laih laia an beih nasatzia hian sawi a hlawh hle ṭhin a, laih zawh nan pawisa Rs. 1,200 emaw chauh an seng a. Chutiang zat chauh senga an laih zawh theih chhan hi Loch-an thiam taka a kilkawina hnuaia an thawhrimna khan a phur thlu a ni ber. Sipai zawng zawng, rawngrut aṭanga officer leh Manding Sap thlengin tu mah awl lovin an phek chet a, Inrinni apianga an laih ṭhin avangin Inrinni hi ‘Lei laih ni’ an ti mai ṭhin. Manding Sap hian sipaiho chu a tiphur thiam hle a, buaina sawi tur em em awm lovin an lai zo thuai mai a ni. An laih zawh dawn lamah vawi khat chu, Manding Sap khan a ṭhianpa, Bawrhsap Shakespear-a hnenah, “Mi ṭha tak ka nih ka ring ta,” a ti a. A ṭhianpa chuan, “Eng vangin maw?” a han ti chu, “E le, Inrinniah hian khua a chhe khat hle a, Inrinnia khua a chhiat theih nan bahrikah sipai 800 lai an ṭawngṭai laiin keimah chauhin khaw ṭha ka dil ṭhin a, ka hlawhtling deuh ziah a. Chuvangin, mi ṭha zawng ka ni phawt mai,” tiin a chhang a ni.
Lammual an laih lai chuan Loch-a khan ṭhahnem a ngai nasa mai si a, sipaiho a chhawr nasat avanga lungawi lo chu an hel lek lek ṭhin a. Mahse, Loch-a kha sipaiho enkawl thiam tak a ni a, an hel tur chu eng tin tin emaw a tudai thei hram zel a. Leivung paih nan wheel barrow an hmang ṭhin a, leivung an va paihna kotlangah chuan Gurkha officer hi pawisa ip nen a lo ding a, an paihna a hlat ang zelin wheel barrow ruakah chuan pawisa a lo thlak ṭhin. Heta officer-in pawisa a lo thlak zat hi Rev. Zairema chuan pai khat zel a lo dah a ti a, Mission Veng kohhran Upa Chalhnuna chuan sipaiten an hlawh bakah an lei laih niah chuan dere an dawng a ti thung. Chutia an hlawh baka pawisa chuang an dawn chuan a tiphur a, rei vak lovah an lai zo ta mai a ni. Hetih laia pawisa hlutna inthlauh dan Rev. Zairema min hrilh chu heti ang a ni: Pai 3 hi Pawisa 1 a ni a, Pawisa 4 chu Anna 1, Anna 16 chu Cheng 1, Anna 2 chu Dere, Dere 2 chu Siki.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.