Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 168 : Loch-a leh Mizoram kawng te
Mizoram sipai hotu lian ber Loch-an mipui tihhlim nan a band party chu Aizawl khawpui dungah hla rem chungin kawng a zawhtir thu kan sawi tawh a, tum ṭumah chuan kawngpui zawn hna a thawh dan leh Champhai lam te kan sawi ang.
Loch-a hi sipai hotu thei tak ni chungin kan sawi tak ang khan, engineering lamah pianpui thiamna a nei tel a, Aizawla a rawn ṭhut tirh aṭangin nasa takin hna a thawk a. Aizawl aṭanga kawngpui kal chhuak chuk mai hi ama duan chhuah a ni. Aizawl aṭanga Lunglei kawng, Kulikawna chhuak te, Zemabawk panna Chite lui ruama chhuk te hi a duan a ni. Rev. Zairema sawi dan chuan Aizawl – Champhai kawngpui leh Champhai – N. Vanlaiphai kawngpui hi hi Loch’s Trace tih a ni a. He kawng hi Loch-a leh Shakespear-a te laih dun a ni a, Shakespear-an a laitu inhlawhfa a thawh a, Loch-an chung thawktute venhim hna leh enkawl hna a sipaiten a thawk thung. Heng kawngpui laih kum hi kum 1898 a nih a rinawm, The Making of Aijal tih a ziahah khan Shakespear-an, ‘Ka haw hma kum’, a tih avângin. Kum 1899-a haw a ni si a. Zatluanga chuan Keiṭumkawn aṭanga Kolodyne inkar lamlian pawh hi Loch’s Trace a ni, a ti (Mizo Chanchin, p. 194).
Loch-a hi kawng zawn thiam tak a nih avangin rei lo te chhungin Mizoram chhim leh hmar, chhak leh thlang kawngpui pawimawhte hi a zawng chhuak deuh vek a ni. C. Vanlallawma chuan kawng chhuk leh chho, rualrem lo lai apiang chu a hmunah kalin a siam ṭha peih zel an ti, niin a ziak.
Heng hun hnu deuh hian civil engineer Sap tu emaw hian kawngpui laih hna a thawk nasa hle tih kan hria a. Mizote chuan Sap Sakeia an ti mai a ni awm e. A hming kan hre lo va, a hria chuan min hrilh ve se ka lawm ngawt ang, mi eng emaw zatin Sap Sakeia hming hi min zawt tawh a, kum 20 kalta lama min zawh kha kumin 2024 thlengin min la zawt ta zel a. Kei lah chuan ka la hre lo ta zel bawk a.
Tun laia Mizorama kawngpui laih hautak ber pakhat chu Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project (KMTTP) hi a ni awm e. Nikum 2023 kum tawpa Dampa bial West Phailenga BJP tana Union Minister Nitin Gadkari-a a rawn campaign khan KMTTP chungchang a sawi dan chuan Lawngtlai aṭanga Burma ram chhunga Sittwe lawngchawlhna panna kawng sial hna chu November thlaah peih a ni ang, a ti a. A sawi hun kha October thla tawp kha a ni a, peih chu an peh thawkhat tawh a ni awm e. India ram lam chuan ramri thlengin kan sial peih tawh na a, Burma lam hian an la sial zo ve lo niin an sawi.
Gadkari-a chuan he kawngpui km 26-a sei sial nan hian Rs. Vaibelchhe 1,132 lai sen a nih thu a sawi bawk. A sawi zel dan chuan Sittwe lawngchawlhna aṭanga bungraw lo lut chu Lawngtlai thlengin awlsam zawkin kan lo dawng thuai dawn, a ti. Kum 2014-a Road Transport Minister hna a zawm aṭang khan National Highways km 986 a sei chu kum 2023-ah chuan km 1478 a nih tawh thu leh Mizoramah pawh Cheng vaibelchhe 8,000 sengin kawngpui km 355-a sei sial belh a nih thu a sawi bawk. A rem leh KMTTP chungchang hi sawi kan la tum ang.
Tun hma khan Mizoramah National Highway 54 chauh kha national highway kan neih kha a ni ṭhin a. Wikipedia sawi dan chuan Mizoramah hian National Highway chi hrang hrang a lut ta chuk mai a. NH 6 an tih hi Meghalaya khawthlang tawp, Guwahati bul lawka Jorabhat khua aṭanga inṭanin Champhai bial tawpa Burma ramri Zokhawthar thleng a kal a. Hei hi a thui ber a ni awm e. NH 2 hi Assam state chhunga Dibrugarh khua aṭanga Tuipang inkar kawng hi a ni a, hei anga sei pakhat a sawi chu NH 150 hi a ni. Seling aṭanga inṭanin Tipaimukh Road-ah kalin Imphal a chhun a, kal zelin Kohima-ah a tawp a ni. He kawngpui sei zawng hi Mizoram chin hi km 141, Manipur chin km 523 leh Nagaland chin km 36 te a ni, tiin a ziak a.
Wikipedia-a kan hmuh chu National Highway ni si, kawngpui tawi tak tak pawh a awm a. NH 306 ve thung hi Kolasib leh Silchar inkar kawng hi a ni a, a tawi tek tawk hle. Mizoram chhunga National Highway awm zingah a tawi ber chu NH 302 hi a ni awm e. Km 10 leka sei Lunglei leh Theiriat inkar kawng hi a ni. NH thui lem lo dang te chu NH 102B, Manipur sawrkarah chuan Guite Road tiin an sawi ber a, chu chu Churachandpur aṭang Keifang inkar kawng hi a ni. NH 306A hi Vairengte leh Vervek inkar kawng, thui lo te a ni. NH 502A hi Lawngtlai aṭanga Kaladan Road-a kal zelin Burma leh Mizoram inrina Chhimtuipui kamah a tawp a ni, tiin an ziak a. A tawpna lai tak hi map-a han enin Zorinpui khua hi niin a lang.
NH 502 hi Venus Saddle leh Saiha inkar kawng a ti a, km 20 chuang awrh chauh a ni. Venus saddle tih hi khawi lai nge ka han zawt chiang deuh a. PWD engineer F. Lalruatkima (Sena) chuan, “Maubawk khaw bul, Tuipang kawngpui aṭanga Saiha lam kawngpui penna lai a ni a, Zero point tiin kan sawi ṭhin a, tunah Zero khua an ti ta ber”, tiin min hrilh a. PWD Engineer Kaphmingliana (Hmingtea) pawhin, “Venus Saddle tih hi Pioneer-ho koh dan a ni a. PWD chuan Zero point kan ti ṭhin a, a hnuah khuate a lo ding a, Amobyu Vaithie (Maubawk Vengthar tihna) an ti ta a. Amobyu (Maubawk) khua tak hi chu Zero point pelh hreta awm a ni”, tiin min hrilh bawk. NH502 chu Zero to Siaha inkar kawng a ni tihna a nih chu. Hmingtea sawi zel dan chuan tun hmaa NH54 kha Silchar-Aizawl, Serchhip-Hrangchalkawn, Lawngtlai-Zero-Tuipang a ni thin a. Tunah chuan Lalilapur - Bilkhawthlir NH 306, Bilkhawthlir - Zemabawk NH 6 leh Zemabawk - Tuipang NH 2-ah te thlak a ni tawh, tiin min hrilh a ni.
Chutiang chuan Mizorama kawngpui lo lut NH54 kha a bo tawh a, internet-ah han zawng ila, NH54 chu Punjab, Haryana leh Rajasthan lama kawngpui a lo ni ta daih mai. NH54 chauh nei ṭhin kha tunah chuan a chunga kan sawi tak ang khian NH pakua emaw lai kan ram chhungah hian a inphan ta niin Wikipedia chuan a sawi a, a dik vek lo a ni thei e. Mizoram sawrkar (Economic Survey 2012-13) sawi dan chuan Mizoram chhunga National Highway kawngpui sei zawng belhkhawm chu km 986 a ni a. National Highway 6 a awm a ti thung.
Eng pawh ni se, British-in Mizoram min rawn awp tirha Aizawl aṭanga kawngpui chhuak zawng zawng tih mai tur hi Loch-a lo zawn chhuah a ni a. Loch’s Trace tia an lo sawi ṭhinte kha Mizoram chhunga chhim leh hmar, chhak leh thlanga kawngpui inphan chiat, Loch-an a zawnchhuahte sawina kha a ni ber awm e. Kawng zawn mai ni lovin Champhai zawl duai mai khi leilet atan a lo zawng chhuak tawh bawk a. Chumi thu chu C. Vanlallawman a lo ziak a, “Makthangan, ‘Leilet hmun hi ama zawn chhuah leh siam a ni, tu khaw tirh hleih loh hian leilet atana hmun ṭha awm chu en turin a fang peih zel a ni,” tiin. C. Vanlallawma hian, ‘Loch-a hian zofate leileh min zirtir a, ama hova kum 1898 laia an beih ṭan Champhai zawl leilette hi vawiin thlengin a hlawkna kan tel a ni. Leilet an beih ṭan lai leh Vanlaiphai kawng an laih ṭan hun hi kum thuhmun a ni’, tiin a ziak.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.