Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 170 : Loch-an Aizawl chei nan thing a phun
Loch-a leh Assam Rifles lo pian dan tlem kan sawi tawh a, tun ṭum chu Loch-an Aizawl a chei dan sawi kan tum ang.
Loch-a hi mi ropui tak a nih lanna chu a awmna apiang nuam taka siam zel mi a nihna hi a ni. A awm tawhna sipai hmun chu in sak a ni emaw, sipai hmun chei mawi emaw, nuam zawka siam emaw pawh ni se, theihtawp chhuaha hma la nghal zel mi a ni a. Kum 1891 kum tawpah Aizawl a lo lut a, a tih hmasak ber pawh kum 1892 kum tira sipai in hrang hrang, di leh maua sak thliin a chhem chhiat chu nghet taka ding a, eng thlipui pawh do zo turin lung remin a sa nghal a. Sairang thlenga lawng lo chhoh thlen theih lohna chhan, Changsil leh Sairang inkara suar chhiar chu Bawrhsap Davis-a nen ṭangrualin a gelatine bomb-in a chheu darh vek a. Chutiang chuan a thawk nghal bawrh bawrh mai a ni.
Aizawl hi Indopui pahnihna hma lamah kha chuan India rama hill station mawi leh nuam berte zinga chhal ngam a ni pha a. Kawngpui dung chu sam fai reng a ni a, a khat mawi tawkin thing a ding tlar sung bawk a. Hetianga khawpui nuam tak lo siamtu hi Loch-a a ni. Loch-a hian Aizawl hi ama khaw bil anga a en avangin a theihtawpin a chei a, a khua chu tuktin sakawrin a fang chhuak ziah a, bawlhhlawh leh hnawmhnawkte chu a paih faitir zel a ni. Tarmitan ‘The Making of Aijal’ tih a ziakah chuan kawngpui hrula Sasaw thing ding ṭhiau ṭhuaute hi Loch-a phun a ni a, Champhai leiletah a kui ṭiak a, Aizawlah a phun a ni, a ti a. Far thing, Superintendent bangla leh a vela mite pawh Champhai aṭanga Loch-a rawn lak luh a ni, a ti bawk. Kan sawi tawh ang khan Champhai khi a hma chuan leilet a ni ngai lo va, Loch-an Aizawl aṭanga Champhai kawng a zawnchhuah te, Champhai aṭanga North Vanlaiphai kawng a zawn a, an laih hnu khan Champhai hi leiletah an siam ta a. Bawrhsap Tarmita sawi ang hian Sasaw thing te hi tun hmain kan la nei ngai lo a, Loch-a hian a chi chah chhuakin Champhai leiletah a kui ṭiak a, Aizawl chei nan kawngpui dungah a phun ta a. Kan naupan ve lai te kha la rei lo mah se, kum 60 a lo tling ve dawn tawh a. Tuna Governor awmna leh Rokunga lim awmna park velah te, Bawrhsap in leh Quarter guard lamah te sasaw thing hi a awm ṭhin a. Sasaw thing, oak tree an tih hi chhuatah te, dawhkan leh ṭhutthleng ilo siam nan an hmang ṭhin a, Aizawl khawpuia sasaw thing Loch-an a phun chhan erawh hi chu khawpui mawitu atan liau liau a ni.
J.M. Lloyd-an ‘History of the Church in Mizoram’ tih a ziakah khan Aizawla Tlaizawng par mawi tak takte hi Loch-a phun niin a ziak a, Mission Veng kohhran upa ṭhin, Chalhnuna thung chuan Tlaizawng hi Perry Sap phun niin min hrilh thung. Khatla chuanchung, Sabinga lung aṭanga inṭanin Aizawl Lei inkarah hian Tlaizawng hi a par phei chuai ṭhin a. Sava chi hrang hrang an chiar nak nak a, a chhehvel naupang tan sava vehna hmun lar tak a ni ṭhin. Rannung chi hrang hrangin a par zu an lawm bawk a, khuai leh phengphehlep hian an bawm reng mai a ni. A par senno chûk mai te chu a mawi hle ṭhin. Lungrem sei kan tih mai kha Sabinga lung aṭanga Aizawl Lei pan pheina laiah sawn a awm ṭhin a, saw lai saw kham chhengchhe tak, bung vut mai a ni a, a hnuai Khatla kawngpuia zu tlak chuan dam khawchhuah beisei awm loh tawp hi a ni mai a. Chutianga kham chhia, tlak hlauhawm a nih avang chuan a kotlangah dalna siamin lung an rem a, a sei em avangin lungrem sei kan lo ti a ni.
Lloyd-a bawk khan Sidar thing leh sawrkar office bul vela Eucalyptus thing sang tak takte hi Loch-a phun a ni, tiin a ziak bawk a. Aijal Club aṭanga Khatla kawnga chhuka tun hnaia intihhlimna hmun an siam thar, Aizawl Lungdawh inkarah hian cider thing chu a ding thluah ṭhin a. Khatla chuangchung kawngpui aṭanga zu hawithlak hian a mawi hle ṭhin. Far thing (Fir) kan tih leh Sidar (Cider) thing hi kan lo ti fâr thing vek mai ṭhin a, an pawh an lo inang hle a lo nih hi. Sidar thing chu a hnah rawng a hring duk thim deuh mak a, Fâr thing chu a êng zawk a. Loch House an tih, Commandant bangla leh Chief Secretary bangla bul vela mite hi Sidar thing chu a ni awm asin. Mission Venga seilian kan ni a, Mission Vengthlang a lo pian hnu khan chu lam chu kan awmna a nih avangin Mission Vengthlang naupang kan ni ta a. Dawrpuia kan kal pahin heng Sidar leh Fâr rah te hi kan chhar a, ei theih a nih takin tiin kan kheh fo ṭhin. Loch-an Eucalyptus thing a phunte hi chu Assam Rifle hung chhungah te, Transport Dept office sirah te a ding ṭhuau ṭhin a, Nawhalh thing kan lo ti mai ṭhin a, Nawhalh thing velah chuan thosi a awm duh lo, kan ti bawk ṭhin a, thing mawi tak a ni. Tun hnuah Pachhunga college-ah khuan an phun a, kan college kal lai pawhin a mawi hle ṭhin.
Loch-a kha zing tho hma, a khawpui Aizawl chu tuktin endik a, fan chhuah duh mi a ni a. Chei mawi dan tur ngaihtuahin zanah a mu a, a ngaihtuah chhuah ang chu zingah a ti nghal zel a. Mission Veng tlangval C. Hermana chuan a pa pa, a pu Sub. Pakunga sawi dan min hrilh chhawn chu hetiang hi a ni: “Zing dar 5-ah alarm clock hmangin a inkaithawhtir a, a tho nghal at mai a, sakawr chungah chuangin Aizawl khawpui kha a fang chhuak peih ziah a. An hnathawh dante a endik a, an thawh ṭhat tawk lohin a hau a, an thawh ṭhatin a fak bawk a. A duh anga a hnathawkten an thawh loh chuan a vin hle ṭhin a ni awm e; chuvangin, Ṭhenṭiauva tiin Mizo chuan arukin a hming an phuah nghe nghe a ni. Chhunah office a kai a, tlaiah chuan an hnam incheina pawnfen fengin baja a tum a, a bangla bathlarah a vei a vei ṭhin. Music kha a awm hahdamna ber a ni”, tiin.
Loch-an an hnam incheina pawnfen a fen ṭhin hi kilt an ti a, sikul naupang hmeichhe uniforn pawnfen inthlep thuah ang hi a ni a, tun thlengin Scot-ho chuan an hnam thila puipunnaah kilt hi an la ha ta zel a. Mizote tan chuan mipain pawnfen han fen te chu hmeichhe thil a ni a, a nù em mai tiin kan lo ngaihtuah a ni thei e. An hnam pasalṭha thuam a ni zawk. Sub. Pakungan Loch-a chuan baja a tum a tih hi bagpipe a ni a, Scottish hnam rimawi hmanrua bik a ni. Kan tlangval lai khan Mission Vengah hian Baja Tawna an tih hi a awm ṭhin a, bagpipe a nei a, a ham rawt rawt hi kan hre ṭhin a. A hming tak chu Raltawnluia a ni a, a baja ham chu a larpui em avangin Baja Tawna an ti ta a ni. Mission Veng mite Baja Tawna chanchin ka zawhnaah Pu Lalremliana, Govt. Aizawl College Principal pension ta khan he thu hi min lo hrilh a, lehkhabuaa a inziah angin thla lain min pe bawk a. Chu chu hei hi a ni: “Ni khat chu Raltawnluia (Baja Tawna kan ti ṭhin) khan Pu Pakunga A.R. Ground thlenga a hruai thu a sawi a. A hmaah ka kal a, kawng tluanin baja ka tum phei a, lawmmanah Rs. 100 min pe asin a ti a”, tiin Pakunga Hriatrengna Bawm tih C Hermana lakkhawm buah Pi Khawlkungi (Padma Shri awardee) chuan a ziak. Lammual ko tlang, Mandir ep tak saw Baja tlang tiin an lo sawi ṭhin a, band party te khan hla zir nan an lo hman ṭhin vang a ni.
1st Assam Rifles-ah khan Nepali an tam a, an band party-ah pawh Nepali kha baja hamtu an ni hlawm a. Baja tih ṭawngkam hi Sap ṭawng a ni lo va, Nepali-ho hian an hnam rimawi hmanraw panga hmanga rimawi an siam chu Panche baja an ti a. An hnam thil pawimawh puipunnaah an tum thin a, a bikin inneihnaah an ruai ṭhin. Chung rimawi hmanruate chu Darbenthek ang chi Jhurma te, khuang chi hnih Tyamko an tih leh Damaha an tih te, tawtawrawt chi khat, kual raih mai Narsingha te, tawtawrawt te tak tê Sanai an tih te chu a thiamin an han tum a, an band party chu Panche baja an tih chu a ni. Assam Rifles-a bagpipe tum thiam Nepali-te khan an hnam tihdanin baja tiin an sawi ṭhin ang a, Mizoten kan lo ti baja ve ta a ni ang e.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kn tum ang.