Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 172 : Loch-a Lungleia sipai hel a ṭhelh
Kar hmasa khan Loch-a hriatrengna lungphuna latin ṭawng, ‘si monumentum requiris conspices’ tih inziak leh a awmzia kan sawi a ni kha. Tun ṭumah chuan Loch-an sipai hel a ṭhelh thu kan sawi ang.
Loch-a hi kan sawi ta malh malh viau a, mi ropui tak zawng a lo ni. Engineer, mistiri, pawisa hmang thiam, khawpui ruahman thiam, kawngpui zawn thiam, rorel thiam, mi huaisen, dik taka tih duh mi, a awmna apiang nuam leh felfai taka siam duh zel mi a ni. Ṭawngkam khata a nihna kan sawi a nih chuan ‘nun tam nei mi’ kan ti mai ang chu.
Kum 1897 kum tir lam khan Loch-a hovin lammual an lai a nih kha. Khatih lai khan Aizawl leh a chhehvela hna awm apiang kha a thawk mi zelin an thawk a. Lung chher thiam Khasiten lung an chher a, thing mistiri Punjabi-te khan insakah pawh thing hna bik an khawih a, chutiang zel chu a ni a. Sairang leh Aizawl inkar kawng pawimawh tak kha bawng tawlailir kal theih turin an rit zau a, kawngpui dang rih hna pawh Mizote khan an thawk a. Inhlawhfa pawh ni lovin, tukluih kuliin, an khuaten an rawn chawm a nih kha. Hna hram leh hahthlak tak tak kha Mizote, Naga te, Meitei te leh hnam dang eng eng emaw khan an thawk a. Sipaite chuan kut hnathawh kha an tihturah an ngai lo. Mah se, Loch-a ṭhahnemngai leh hna duh khan lammual chu a sipaite a laihtir ta mai kha a ni a. Atir aṭangin an hna thawh awmah an ngaih loh avangin an bahrikah zana an titi chu, an pu Loch-an hna a thawhtir chiam mai chu awm an tih loh thu kha an zantin phunna a ni awm e. Loch-a khan ṭhahnem a ngai nasa mai si a, sipaiho a chhawr nasat avanga lungawi lo chu an hel lek lek ṭhin a. Mission Veng kohhran upa, Chalhnuna sawi dan chuan, “Lammual an laih lai khan sipaihote kha hah an inti a. Mizo te, Khasi te leh Naga kulite anga hna thawh vak vak mai kha an lungawi thei mang lo va. Vawi khat chu, arukin an rel a, hel an tum ta a. An zinga huaisen ber Subedar pakhatin zanah Loch-a muhil lai chu a hrawkah a rek vak mai a. Loch-a lo harh chuan, ‘Ka court martial a che’, a rawn ti a. A rek hlum leh ngam si lo a ni awm e”, tiin a sawi. Commandant banglaah a ruka Loch-a muhil lai a rawn rek thei hi a mak hle mai a, Loch-a awmpui sipaite an vau bet a nih loh chuan luh rual niin a lang lo.
Chutiang chuan sipaite khan lei laih hna thawh vak vak mai kha tlawm thlak an ti a, mah se, Loch-a kha sipaiho enkawl thiam tak a ni a, an hel tur chu a tudai thei hram zel a. A changa sipai hotute an han inhmukhawm ṭhin te chu Loch-a chuan a lo thlithlai reng a, an sawihona thil eng eng emaw, hna thawh tlem lam emaw an rawn sawi pawhin ṭha takin a lo dawngsawng ṭhin a ni. Chutiang chuan lungawi lohna lian tak nei lovin lammual chu an lai zo ta kha a ni a.
Lammual laih lai hun lai hi hresualin mi ṭhenkhatin Kelkang hlimpuia mihlimho kha hrem nan lammual an laihtir niin an sawi ṭhin a. Kan hriatchian tur chu Kelkang hlimpui kha chu kum 1937 lam daih kha a ni a, khatih lai kha chuan lammual an laih zawhna pawh kum 40 a liam tawh zawk a ni. Hemi chungchang hi kan mithiamte sawi min rawn hrilh chhawng hlawm a, lehkhabuah pawh ziakin a lo awm a ni awm e. Chuvangin kan han sawi chiang deuh a nih chu.
C. Vanlallawma sawi dan chuan Aizawla Lammual an laih lai mek, kum 1896 July leh August thlaah khan Lunglei sipai an buai a, sipai hmun sak nan sipai an chhawr a, mau an puttir vak mai a. Loch-an lammual laih nan sipai a chhawr kha hriain an hotupa ber chuan Lungleia sipaite chu châk la turin a tir ve ta a, ṭhenkhat an thawhrim em em laiin ṭhenkhat an zelthel si a. Hlawh thuhmun dawng ṭheuh ṭheuh an hah hlei lutuk chuan buaina a siam ta a ni. Loch-an thiam taka Aizawla a sipaite hna thawka a chhawr thika sipaite an chhawr ve chiam chu, ro an rel fel tawk leh si lo va, chu chu an buaina chhan a ni ber, a ti.
Tichuan, anmahniin an inchin fel theih si loh avangin hotu lian zawkten Loch-a chu enfelpui turin an tir a. Ardali pakhat hruaiin kum 1896, August ni 13-ah Lunglei an thleng a. An Commander Hutchison-a hotu nihna chu a hlihsak nghal a, sipaiho chu mualah a ko khawm ta a. Tlar li zela ṭhenin a din tlartir a, an sualna a hrilhfiah hnuah an buainaa mawhphurtu ber Subedar Major chu ko chhuakin an hmaah a zilh a. Chupa leh mawhphurtu dang mi 6-te chu lung inah a khung a, nunphung pangngaia nung turin a chah a, August ni 20 aṭang chuan an dan pangngaiin an awm leh thei ta a ni, tiin C. Vanlallawma chuan a ziak a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar
lehah chhunzawm kn tum ang.