Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 174 : Loch-an Pu Buanga leh Sap Upa a pui zel
Kar hmasa khan Loch-an Pu Buanga leh Sap Upa a puih ṭan dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah hian a puih chhunzawm zel dan kan sawi ang.
Pu Buanga leh Sap Upa, kum 1894, January ni 16-a Aizawl an lo thlen hlimah sipai lammualah puan in kaiha bul an ṭan thu kan sawi tawh a. An chhak Zarkawt tlanga an in satute pawh Lalchhinga vengte leh Thangphunga vengte an nih thu pawh kan sawi tawh a. Khatia Pu Buanga ten bul an ṭan tirha Loch-a lo awm kha chu Pathian remruat zel a ni tih loh rual a ni lo. Loch-a zarah Pu Buanga te khan an insatute chu Dawrpuia chi lei theihna lehkha an lo pek zel avangin phur takin kar lovah in ṭha tak an sa zo ta mai a ni.
Pu Buangan kum 1894 February ni 14-a, a log book-a a chhinchhiahnaah chuan February ni 8-ah an in an sa zo va, ni 9-ah an luah lut ta a ni. An in sak lai rawn hmutute chuan chutiang taka in ṭha ni si, rei lo tea an sa zo mai an hmuh chuan, “In satute hian heti khawpa rim leh taimain sawrkar inah emaw, in dangah emaw pawh an la thawk ngai lo,” an ti zel a ni, tiin Pu Buanga hian a chhinchhiah a ni. He in hi Mizorama mission in hmasa ber a ni a, in ṭha leh lian tak a ni. Kum 1872 lai khan Thanglianan Tlabung kha khawpuia a din tirh khan missionary lakluh a tum kha lo hlawhtling se chuan chanchinṭha kan dawn dan chanchin hi a dang ngei ang a, mah se, Thangliana khan a tum ang khan a hlen thei ta si lo va, a hnu kum 20 lamah Pu Buanga te hian mission in sain a Sap ṭawng takin ‘pioneering works’ an rawn ṭan ta a ni. Chuvangin Rev. William Williams-a kha Pu Buanga te hma kum thum kal ta khan Chanchinṭha thlai chi thlakin lo lut tawh mah se, Pu Buanga te hi inbengbela Chanchinṭha hril ṭantu an nih avangin ‘pioneer missionary’ kan ti zawk a ni.
Kan sawi tawh angin a tirah chuan tumahin Pu Buanga te in sak kha an duh lo va, chi hlawhah an han thlem hnu erawh chuan an mamawh aia tam inhlawhfa an hmu ta a ni. An insakna tur hmun, tlang pang chu an lai zawl a, di leh mau, thing leh hruihnangte hmangin kar hnih chhungin an sa zo ta a ni. Zosaphluia khan Pu Buanga te in sakna lai chu Thangphunga leh Lalchhinga veng inkar laia awm a ni, a ti a, Thangphunga veng leh Lalchhinga veng kha Pu Buanga te in aṭanga yard 100 vela awm, a ti bawk. A sawi zel dan chuan Pu Buanga te in chu chhuah chhawng, a dung tluana bathlar zau tawk tak a awm tluan chhuak a ni. An hung chhung chu mau pal ṭha tak, kawng chenin zau takin an in hual chhuakin an ping a, sekawtrawlhin an in hung pawn luhka an siam a. An bathlar bante pawh malpui tiat zeta lian, thing pum a ni hlawm a, a chung di chih chu mau pum phel phawkin a dung zawngin thlur ruka cheh chhuah vek a ni, tiin Zosaphluia hian a ziak.
Pu Buangate in awmna lai hi tunah chuan Mizo Higher Secondary sikul field atan rawt hniam a nih tawh avangin a lang thei tawh lo. An in sak lai hian he lai tlang mual hi ngaw a ni lo va, phaitual hnim ṭona, hmun thengthaw nuam tak, hmun hrisel tak a ni. Durtlang lal ni ta Suaka chuan Pu Buangate in chu in lian pui, Thingpui in tiat zeta lian a ni, a ti.
Zosaphluia hi kum 1897 August ni 30-a lo thleng, Pu Buanga leh Sap Upain an in thara an lo mikhual kha a ni a. Thla thum hmelhmu emaw an lo mikhual hnuah Mission Venga an insawnpui zel tak kha a ni a. Chuvangin Pu Buanga te in chanchin pawh hriaa a awm dan ziaktu awmchhun a ni. Zosaphluia sawi zel dan chuan Pu Buangate in chu pindan pathuma ṭhen, a laita chu ṭhutna leh choka inṭawm a ni a. Ṭhutna pindan ding lam leh vei lam chu Pu Buanga leh Sap Upa mutna pindan a ni a, Zosaphluia lo thlen hian pindan laitaah an lo mikhual a ni. In lian tak, a dung fit 40 leh a vang fit 20 vel a ni.
Tichuan Pu Buanga te, an in thara an inbenbel hnu chuan Loch-a remruatna dang ropui tak kan hmu leh ta a. A naute pahnih Thangphunga leh Suaka ten nasa taka hma an sawn theihna tur kawng inhawng chu hmuin Pu Buanga leh Sap Upate chu Mizo ṭawng zirtir turin a tir a. Thangphunga leh Suaka hi hetih laia Mizo zinga a changkang ber an ni a, sawrkar office-ah ardali hna thawk mek lai an ni.
Pu Buangate khan Mizo ṭawng an thiam fe tawh avangin inbiakna ṭawng thuah harsatna an nei lo; mahse, an hawrawp duan chhuah chu Mizo ṭawng nen a inmil ṭha em tih lo enpuitute an ni. Mizo ṭawng bakah Bengali ṭawngin an inbe thei bawk a, inkawp awm tak an lo ni. Loch-an khatia Pu Buangate leh Thangphungate a lo chuktuah khawm kha Pathian remruat a lo ni ngei mai. Suaka diary aṭanga kan hmuh theihah chuan Loch-an Pu Buangate pui tûra a tirh thu te, Mizo ṭawng an zirtir ṭhin thu te leh puih an ṭul anga pui turin Loch-a khan a lo tir a ni, tih a ziak a. Zingah Suakan office kai lovin Pu Buangate a pui a, chawhnu lamah office a kai a, chawhma lama office kai Thangphungan chawhnu lamah a rawn chhawk ṭhin a ni. Anni pahnih hian Pu Buanga te an pui dan ber chu Mizo ṭawng zirtir a ni a, Pu Buanga te khan an hriatthiam loh apiang an zawt a, an inhrilhfiah ṭhin. Baibul lehlin hna, kum 1895 aṭanga an ṭan chhoh pawh khan Thangphunga leh Suaka hi a puitu ber an ni. Lungleng lal Khamliana khan a pui bawk.
Han let leh lawk ila. Mizoten Pu Buangate lo lut kha an lo ngaisang lem lo va. Sap an lo hmuh tawh ṭhin, sipai hotu lal tak tak, sakawr chunga chuanga kuli leh ṭhuihruai tam tak neia zin ṭhin ang kha an ni ve lo va. Sairang aṭanga an lo luh pawhin an duhkhawp kuli an hmuh loh avangin mahni inkuli chawpin an thawmhnaw ṭhenkhat leh puan inte kha mau tlawna rawn zawnin Aizawlah an lo lut kha a ni a. A lo hmutute khan ‘Sap vakvai’ an lo ti pawh kha tihawm reng a ni. Suaka leh Thangphunga te kha Mizo zinga sawrkar hna thawk, a changkang an lo nih tawh avangin Pu Buangate lo lut kha chu a tirah chuan chu e kha e an lo ti lo, Loch-an a tirh avang chauha va bel zui ta an ni. Sap vakvai an lo tih kha, Mizote hmuha mi pawimawh takah Loch-a hian a chhuah ta a ni.
Heng hun khirh takah hian Loch-an lo ṭanpui hle lo se chu Pu Buanga te ṭhian dun hian harsatna tam tak an tawk ngei ang. An chanchin kal zel pawh a dang daih ang a, Zalenna suala Mizo lalten an Bawrhsap hmasa ber pawh an lo kahhlum zawh hlim a nih avangin sawrkar lawm hlawh lo tak missionary an ni zui ang. An inbenbel chhung pawh rei fe a ni ang a, Thangphunga leh Suaka te nen an inhre kher lo vang. Chuvangin, Loch-a hi a hun takah leh a hmun takah Pathianin a lo dah a ni tih loh rual a ni lo.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.