Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 175: Loch-an Welsh Mission a puih dan
Kar hmasa khan Loch-an Pu Buanga leh Sap Upa a puih zel dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah Loch-an Mizorama kohhran rawn din ṭantu Welsh Mission a puih dan kan sawi ṭan ang.
Pu Buangate kha an awmna tur hmun te, Mizo ṭawng zirtir thei awm mi zawnsak leh inhlawhfa zawnsak chungchangah te, ṭanpui an ngaihna apiangah Loch-a hian a pui a ni tih kan sawi tawh a. Loch-a hi pa ropui a nihzia pawh a insak leh Aizawl khawpui a chei danah te, Aizawl aṭanga Mizorama kawngpui chhuak sung mai a ruahman danah ngawt pawh keini tan chuan hriatreng tur a hnutchhiah nasa hle mai.
Missionary-te ngaisang tak mi a lo ni hlauh hi Mizote tan chuan a hlu em em a, Pu Buanga leh Sap Upain Mizote tan ro hlu tak tak min hnutchhiaha an haw hnuah pawh Mizorama Welsh Missionary lo lut hmasa ber dawttu Zosaphluia a puih dan pawh hi a ngaihnawm em em a ni. Mizorama chanchinṭha thlai chi tuhtu, missionary lo lut hmasa ber, kum 1891-a lo thleng Rev. William Williams-a kha Loch-a awm laia lo lut chu ni se a lo pui hle ang tih a rinawm. Kum 1892-ah Mizoram chu Welsh mission field-a an pawm chiah khan Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission (WCMFM) khan an lo mitthla leh tum lawk Williams-a chu Mizorama lut leh turin an beisei kha a ni a. Mah se, vanduaithlak takin a lo thi hman tawh si a, missionary dang tirh mai tur an haihchham lai khan mi hausa Arthington-an ama puala mission a siamah khan Pu Buanga te an lo lut ta a nih kha. Pu Buanga te khan kum li chhung pioneer missionary hna an rawn thawk a. An haw dawn ṭepah Zosaphluian a rawn fin a, thla li chhung Pu Buanga te hnenah a inzir hman a nih kha. Kum 1897 August thla tawpa Zosaphluian Aizawl a lo luha Pu Buangate a rawn belhbul dan te, an hnena Mizo ṭawng leh thil dang a zir dan te, an haw hnua thil tam tak a rochun dan te kha Pathian remruat a ni ngei tih kan ring a. An hawsan hnuah pawh Loch-an a lo puih dan te hi a ngaihnawm em em a ni. Chutiang chuan Welsh mission a ṭanpui dan chu heti ang hi a ni.
Zosaphluia lo luh hlim hian Pu Buangaten hlim takin an lo lawm a, an inah khawsa vein Thingpui huan tlangah an chengho va. Kum 1897 aṭangin sawrkarin Thingpuihuan tlang chu sipai chhiahhlawh leh an hnathawkte awm nana siam an duh a. Aizawl kulh aṭanga mel hniha hla, tuna Synod office awmna chhak tlangah hian Pu Buanga te chu an insawntir ta a, hei hi Loch-a kawhhmuh a ni. Chu chu tuna Banglapui hmun hi a ni a, sawrkarin Pu Buanga te awmna tur in ṭha ve tawk tak, di in a sa a, Thingpuihuan tlanga an in chu an chhuahsan theih nana an chenna tur an saksak a ni a. Chutah chuan Pu Buanga te zui zelin Zosaphluiate chu an phei ta a ni. He in hi thla tam an luah hman lo va, Pu Buanga te tirtu Robert Arthington Jr. hian a duh aia rei Mizorama an cham avangin a rawn ban tawh a, chawmtu an neih tak loh avangin Pu Buangate ṭhian dun chu kum 1897 December ni 31-ah he in aṭang hian an haw a, Mizoram an chhuahsan ta a ni.
Zosaphluia chuan Pu Buangate hnen aṭangin Mizo chanchin leh ṭawngte a zir a, thingpuihuan tlangah hian kum 1897 August ni 30 aṭanga October ni 22 chhung an khawsaho hman a ni. Sipai hotu Loch-a leh Bawrhsap Tarmita te duhsaknain Aizawl aṭanga mel khata hlaa di in ṭha tawk tak sipaite an saktirna, Mission Veng hi tun (kum 2024)-a Banglapui, Mizoram Presbyterian Kohhrana Senior Executive Secretary awmna hmun hi a ni. An insawn ni tak hi kum 1897, October ni 23 a ni.
Mission Venga an in thara an luh dan Pu Buangan heti hian a ziak a: Mipa leh hmeichhe 41-in zing aṭanga tlai ni tlak thlengin kan bungrua an thiar a, kan awmna thar tur chu kan in aṭanga mel 2-a hla, chhim lamah a ni a. Bungrua min thiarsaktute zinga a thawk nasate chuan vawi li te an vei tawn hman a ni. Sap Upa chu kan in tharah bungraw lo rem felin a awm a, Zosaphluia leh keiin bungrua kan phurhtir a, nilengin hah takin kan thawk. Kum a lo vei meuh hi chuan eng mah kan khawl khawm hman lo emaw tih pawhin rin aiin bungrua kan lo ngah hman a, miten hnungzang kul ṭang ṭanga an phur han hmuh meuh chu a inthlahrunawm thei hle a ni, tiin. Pu Buangan an bangla aṭanga mel 2-a hlaah kan insawn a tih hi han sawifiah lawk ila, Dak inpui hi Aizawl lai tak a ni a, Dak in aṭanga mel khata hla chu thingpuihuan tlang hi a ni a, Mission Veng pawh dak in aṭanga mel khata hla tho a ni. Member of Parliament ni tawh Lalbuaia kawtah mel khat lung pawh a awm ṭhin kha.
Zosaphluia chuan Pu Buanga te in thar an luah chungchang chu heti hian a ziak a: The goverment had built a house with a thatched roof there. The Welsh Mission had later reimbursed Lorrain and Savidge for this, because they had built their house on Macdonald Hill. A sawi awmzia chu sawrkarin thingpuihuan tlang chu thingpui hmun, thingpui in sak nana a duh avangin Pu Buanga te in chu a neihsak a, a aiah Banglapui hmunah in thar a saksak a. Pu Buanga te haw hnu chuan an in thar chu Welsh Mission-in a leisak a, an sak man hu pawisa a pe tihna a nih chu.
An insawnna hmun hi Zosaphluia chuan muallungthu tiin a ziak a: The name of that hill to which we moved was Muallungthu (tripod) and it was so named because three little hills entended from it. Kha tih laia Muallungthu a tih hi tunah chuan a inhmeh tawh vak lo a ni thei e. Mizo thuk, lung pathum phun anga tlang bawk pathum a sawi hi Tuikhuahtlang, Hriangmual leh Thakthing tlang a sawina a nih hmel a, tlang pathum hual vel karah an insawn a sawina a ni awm e. He laia hmun tak hi Loch-an Pu Buanga te insawn nana insak a rawtna Bawrhsap Tarmitan a lo remti hi Pathian remruat kan ti zel mai ang a. Pu Buanga te khan an awmna tlang an chhuahsan rau rau chuan Mizote bula an insawn a, rawng an bawl zui zel theih nan Hriangmuala awm Lalchhinga khuate bula an insawn kha a duhsak a. Hriangmual aṭanga auh phak lekah Banglapui tlangah sawrkarin an insawntir ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.