Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 176 : Loch-an Welsh Mission sikul a sakpui
Kar hmasa lamah khan Loch-an Zosaphluia lo luttir a puih dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Welsh Mission sikul sak a puih thu kan sawi ang.
Pu Buanga leh Sap Upa te kha, an awmna Thangphunga Veng bul, Zarkawt aṭangin Mission Vengah tuna Synod office chhak tlang, Banglapuiah hian an rawn insawn kha a ni a. Kum 1897 October thla a nih nghe nghe kha. Thla thum hnuah an haw tak avangin Pu Buanga te in chu Welsh Mission chuan a khul chhawng a, an mission in hmasa ber a lo ni ta a ni.
Kum 1898 January thla tir aṭangin Zosaphluia chu amahin a khawsa ta a, February ni 15 chu a pianchamphaphak vawi 28-na a ni a, Hemi ni tak hi a lo tinzawn a ni ang chu, a bangla bathlarah sikul a hawng a, Welsh Mission sikul hmasa ber a ni ta a ni. ‘Zosaphluia bathlarah’ (on the verandah of his house tiin J.M. LLoyd-a khan a lo ziak a) kan ti na a, Zosaphluian kum 1901-a a report-ah chuan ‘mi 50 ṭhut theihna’ a tih avangin bathlar ngawt chu a ni lovang tih a hriat theih a, a bangla kawtah tih zawk tur a ni ang chu. Zosaphluia sawi dan chuan ‘a building with poles of solid trees, walls of bamboo, and a thatch of leaves’ tih a ni a. Mizo in pangngai tak, a ban thing, a bang dap, a chung di a ni a, lei chhuatah ṭhutna an dawh kang mai niin a rinawm. Atirah zirlai 13 velin bul an ṭan a, rei lo teah zirlai 30 an tling ta a ni. Hemi kum hian rawn kai ve zawk zawk te nen chuan zirlai 60 an tling thei a ni. Sikula zirlai lo kalte chu chu Zosaphluia report-ah chuan an bul hnai khaw 4, 5 vel aṭangin an ni a, ni eng emaw zat kal aṭanga lo kaite pawh an awm thu a ziak bawk. Tun dinhmun aṭanga han mitthla chuan zirlaite chu naupang rual ni mai awm an ni a, mah se, hetih hun laia zirlai hmasate hi naupang ni lovin tleirawl leh rawlthar te, puitling tawhte an ni zawk. A hnu deuhah naupang chu an tel ve zawk a ni.
Chu Welsh Mission sikul hmasa ber chu kum 1898 February ni 15 aṭangin kum 1901 thleng, kum thum chhung Zosaphluia kawtah chuan a ding a ni. J.M. LLoyd-a hian kum 1900-ah Zosaphluia in awih pangperah chuan sikul lian zawk sak a ni, a ti a. Hei pawh hi a dik lo tih lanna chu Zosaphluian kum 1900 kum tawpa a report-ah chuan, ‘The schoolroom here need to be renovated and enlarged soon. It is to be hoped that those who are with us will help in the building, as they contribute of their substance towards the work in general’ a ti a. Kum 1900-ah chuan sikul chu thawm ṭhat a ngaih thu leh sikul lian zawk neih thuai a ngaih tur thu a sawi a ni.
Kum 1901-ah Zosapthara chuan heti hian a report leh a: Towards the end of the year, the government made the school a grant of Rs. 40 monthly, together with Rs. 200 for building, tiin. He report aṭanga lang chiang ta chu, kum 1901-ah sikul thar sakna tur sawrkarin Rs. 200 a pe, tih hi a ni. Heta Zosapthara zawkin report a pek chhan hi Zosaphluian Mizoram chhim lam rei tak zina a tlawh chhung khan a ai a lo awh vang a ni. Zosaptharan sikul lam a enkawl tak tak chu kum 1904 aṭang khan a ni a, Zosaphluian kohhran lam a enkawl bik ta a, an insem fel ta a ni. Tichuan kum 1902-ah sawrkar pek Rs. 200 hmangin sikul thar lian zawk chu Zosaphluia ho chuan an sa ta a, chulai hmun tak chu Synod Press kawt, Banglapui thlang lai hi a ni a. Kan hmuh ve phakah pawh sikul hmun hlui chu a zawlin a awm reng ṭhin a, Synod Press-a thawkte chuan an Manager Upa Chawngzika hovin badminton an khel ṭhin. A hnu deuhah Bangla thar, tia kan koh tak kha sak a ni a. Chu bangla chu an ṭhiah hnuah tun (2024) thlenga Synod Executive Secretary quarters, inchhawng thum hi sak a ni ta a ni.
Kum 1902-a an sikul sak chu, Zosaphluia ziah dan chuan sikul sak man Rs. 600 lai chu a man pek tlak deuh vek a ni tawh a, an sak tum ang taka sak chhunzawm zel turin senso hautak dan tur a hriatin tê deuh zawk sak mai tur em ni ang, tiin Zosaphluia chu a indawmkun hman tawh a. Chumi awmzia chu sawrkar pawisa Rs. 200 bakah Welsh Mission pawisa Rs. 400 an seng tawh tihna a ni a, Zosaphluia hian Welsh Mission hausa lo tak chu sum dil belh a huphurh deuh a ni.
Hetah tak hian a ni, vawiina kan thupui, Loch-an Welsh Mission sikul sak a pui, tih lo lanna tur chu. Chu sikul chu a bang rangva, a chung rangva a ni a, khang hun lai ngaihtuah chuan in ṭha tak a ni. Zosaphluia sikul sak mek chu sipai hotu ber Loch-a chuan a hre lo thei lo va, Aizawl chu a khua, a duh ang taka a chei a nih avangin khatih laia Bawrhsap Tarmitan (Shakespear) sikul sak nan Rs. 200 a pe tih te chu a hrechiang khawp ang. Tuktina a khawpui Aizawl a fannaah Zosaphluia sikul sak chu a thlir ve fo ṭhin ang tih pawh kan mitthla thei a ni.
Sikul sak hna chu eng emaw chen a khaihlak a ni tih hriain an khaihlak chhan pawh Loch-an a han hriat chuan aman hma a la ta a. Zosaphluia khan, “Major G.H. Loch, C.I.E., on his own accord, undertook that responsibility. He must have spent upon it in all about 1000 rupees”, tiin a ziak a ni. Bawrhsap Tarmita kha chuan sawrkar aṭangin sikul sak nan Rs. 200 a sihchhuah kha a ni a, hei ngawt pawh hi Welsh Mission tan chuan a lawmawm ngawt ang. Loch-a erawh chuan Welsh Mission-in an sikul sak chu an zo mai thei lo tih a hmuh chuan a mawhphurnaah ngaiin a sak zawhsak ta a ni. Loch-an ama pawisa Rs. 1000 emaw lai hmanga a sa zo ta mai kha a thilphalna leh a inpekna a ropui a, a khawpui Aizawl tih hmansawn nan leh Mizote changkanna hmanraw pawimawh tak atana a inseng kha a ropui a, fak loh theih loh a ni. Loch-a zarah Welsh Mission sikul pahnihna chu sak zawh a ni ta a, hemi kum vek 1902 hian an luah lut ta a ni.
Khatih lai Bawrhsap Tarmita pawh khan zirna lama Mizote tih hmasawn leh phur taka an zir theih nan thil ṭha tak tak a buatsaih a. Zosapthara report dan chuan, kum 1901, March thla aṭanga kum tawp dawn thlengin sikul enkawl hna a thawk a. An sikul chanchin chu heti hian a sawi a, “Sikul rawn kai zirlaite chu an ṭhahnem tawh hle a, ni khat chu 78 lai an tling a ni. Sikul chu hmun hnihah ṭhen a ni a, elementary leh advance-ah. A hmasa zawk chu zing karah neih a ni a, chawhma lamah a pahnihna chu chhunzawm a ni. Thawh hnihnaah hian subject hrang hrang, Geography, Arithmetic, English, Teaching, Tirhkohte Thiltih leh a dangte zirtir an ni a. Hmeichhe zirlaite chu a tir lamah chuan an phur viau a, kan beisei pawh a sang viau hman a; mahse, rei deuh hnuah chuan an tlem tial tial a, Nui leh Saii erawh chuan an zir zel a, hma pawh an sawn khawp mai. Sakhaw lam zirtirna kan pekte pawh an pawm thiam viau a, Kristian nih duhna pawh an nei ta hial a. Hetiang zela an zir chuan min puitu ṭha tak an la nih pawh kan ring a ni. Mipa naupang pawh thawmhnaw hak tur leh ei tur pein kan zirtir a. A hmei a pain tihtur kan tuk sak a, Hmeichhiate chu thing tuah tur fawm a, enkawl tura kan tih laiin mipate chu mi dang zirtir chhawng tur te, lei laih leh ṭul dang kan thawhtir thung.
Bawrhsap Tarmita chuan kan zirlaite tan ekzam a buatsaih a, Mizo ṭawng inchhiarsiakah te, thuinphuahsiakah leh chhiarkawpah te an inel a. Kan zirlai 7 te chu ekzam turin kan tir a, an ti ṭha hlawm hle a, pakhat erawh chuan kan beisei a phak lo hle thung. Lawmman semna te pawh Bawrhsap ruahman angin kan nei a, ṭhiante thilphal zarah lawmman sem tur leh thilpek pek tur kan nei hlawm a. Nihliap te, thawmhnaw te, lunglehkha te leh thil dangte kan sem a. Aizawla Sap awm apiang an lo kal a, Bawrhsapin lawmman semna chu a kaihruai a, sikul naupang zaite chu European-ho chuan ngaihnawm an tiin an lawm hle. Hemi ni hian mi 65 tan kel sa hmangin ruai ṭheh a ni, tiin.