Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 177: Loch-an Welsh Mission tan Printing Press khawl a leisak
Kar hmasa khan Loch-an Welsh Mission sikul sak a puih thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Welsh mission tan printing press khawl a leisak thu kan sawi ang.
Mizoramah hian lehkha chhutna khawl awm hmasa ber chu Fraser-a ta a ni a, a rawngbawlna puitu atana a rawn ken luh a ni. Chu chu hand press an ti a, Ch. Pasena chuan chair ban nei tiat vel a ni, a ti. Kum 1908 khan Rev. Dr. Fraser-a hi a lo lut a, a lehkha chhutna khawl te tak te rawn ken, a hlui chei ṭhat hmang chuan Aizawlah lehkha chhut ṭan a ni. Lehkha an chhut hmasa ber te chu damdawi bur panga bel tur, damdawi hming te a ni hlawm a. Pumna, khawsik leh damdawi dang hming bakah Baibul chang tawi te te an chhu kai zel bawk a. Chutiang chu Mizoram chhung ngeia khawl hmanga lehkha chhut bul lo inṭan dan chu a ni.
He khawl hmanga lehkhabu an chhut hmasak ber chu Kraws thu tih a ni a, ṭhahnem fe an chhuah a. Dr. Fraser-a chuan, “An edition of 3000 copies of the Word of the Cross booklet is being distributed” tiin kum 1909 khan a report a. Kum 1909-ah ngawt pawh copy 3000 zet an sem darh a, mahse, ram pum a la tuam lo va. Kum 1910 lamah an chhut belh zel a, ram pawn Manipur thlengin an sem darh a. He buthehlep hi Senvawn lal Kamkholun Singson inah pawh a thleng phei ve a. Kraws Thu tih bakah Chanchinṭha Johana ziak chu Fraser-a rawn chhuahpui Saptlangvala (Watkin Roberts), chanchinṭha hril ve duh em em chuan Kamkholun hnenah a thawn niin J.V. Hluna chuan a ziak a, J.M. Lloyd-a chuan Marka ziak a ti thung. He thu hi han bawhzui lawk ila.
Kamkholun chuan a lehkhabu dawn te chu a hrilhfiahtu tir turin Zosaphluia a rawn ngen a, Zosaphluia chuan an bial chhung a nih loh avangin an kal theih loh thu a va hriattir a ni awm e. Heng hun lai hian mission pawlte hian ram pakhata an luh tawh chuan inluhthuah loh ni se, tiin an lo rel tawh a. Burma chu American Baptist, Meghalaya leh Assam ram, Bangladesh dep lam leh Mizoram chu Welsh mission, Assam chuanchung lam chu American Baptist, Manipur leh Nagaland pawh American Baptist pawlte luhna a ni a. Mizoram chhehvelah chuan mission pawl an luh vek tawh avangin pawl tharin field thar hawnna tur a awm tawh lo a ni.
Manipur chu American Baptist chan ni mah se, tlang ram lam chu an la thleng pha lo va, Imphal phai vel chu an chetna a ni. Senvawn lal ngenna chu Zosaphluian a ti hlawhtling thei lo tih an hriat chuan Saptlangvala chuan a ṭhian R. Dala nen an sawi dun a. Sawrkar leh Mission pawlte hriat loha Senvawn lama chanchinṭha hril ve chu an tum ta a. American Baptist luhna chu luhthuah an tum tihna a nih chu. A hnu zelah Manipur-a missionary William Pettigrew-an R. Dala leh Saptlangvala te pawlin a bial chhungah chanchinṭha hrilin an lut ru tih a hriat chuan Bawrhsap Cole-a hnenah a thlen a, R. Dala hi a inlan zak zak nghe nghe a ni. An pawl hmingah chuan Thado Kuki Pioneer Mission an ti a. Manipur rama tlang mi, Mizote hnenah chuan Chanchinṭha thlentu an va ni ta a, an kohhran din pawh Independent Church of India tiin an vuah a ni. Chutiang chuan Dr. Fraser-a hand press aṭanga chhut buthehlep, ‘Kraws Thu’ tih leh Pu Buanga te lehlin Chanchinṭha Johana ziak bu chuan hna a thawk a nih chu. Fraser-a report-ah chuan kum 1911-ah Kraws Thu tih buthehlep chu copy 6000 thehdarh a ni.
Dr. Fraser-a hand press hmanga damdawi hming leh ilo an chhut te, Pathian thu buthehlep te an chhut chhoh zel takah chuan a hmingah Lushai Christian press an ti a. Dr. J.V. Hluna ziah dan chuan Saptlangvala hi he press enkawl hotu ber a ni a, a hnuaiah Tebawnga, Kapnghinga leh Sena te chu Lushai Christian press-a thawk hmasate an ni. Kum 1911 October thla aṭangin Mizorama kohhran chanchinbu hmasa ber Krista Tlangau tih chu chhuah ṭan a ni a, hei hi Durtlang lal Suaka leh a ṭhiante mi 11 intelkhawmin an chhuah a ni. A copy hmasa ber chu Lushai Christian press-ah chuan an chu a, copy 350-in bul an ṭan a ni. Kum 1914-ah Kristian Tlangau tia thlak a ni a, tun thlengin chu hming chu a la pu a, kum 113 emaw zet chu khaihlak awm miah lovin thlakipin chhuah a ni ta zel a ni.
Kum 1910-ah khan Mizorama bawih ban chungchangah Bawrhsap Cole-a leh Dr. Fraser-a chu Chief Commissioner of Assam hmaah an inkhing a, an pahnihin Mizoram chhuahsan turin a ti a. J.M. Lloyd-a chuan kum 1912-ah Fraser-an Mizoram a chhuahsan a ti a. kum 1914-ah Cole-a pawh Manipur-ah sawrkarin a sawn bawk a. Dr. Fraser-a chu Lakhipur-ah an sawn avangin a khawl te tak te, hand press pawh chu a keng ta zel a. Mizorama printing press awmchhun chu a chhuak leh ta a nih chu. Kristian Tlangau chu mumal takin thlakipa a chhuah tawh avangin a Silchar-ah leh Shillong lamah te chhuttir chhunzawm a ni a. Welsh mission lehkhabu chhut duh pawh Shillong leh Sylhet lama chhutir a ngai a, a thang rei hle ṭhin.
Chutianga Welsh mission inbengbel mekin lehkha chhut lama harsatna an neih thu chu Loch-an a hriat chuan Zosaphluia hnenah khawl leina tur Pound 100 a pe a. Chu chuan Rahbuk khawl (Treadle Operated Printing Machine) lei a ni ta a, hei hi kum 1914 June thla a ni. J.M. Lloyd-a ziah dan chuan Loch-a hian Welsh mission tana printing press a leisak chungchanga thu delhkilh a neih chu: Printing press chuan Mizoram a chhuahsan tur a ni lo, tih hi a ni. Lushai Christian press kha chu Dr. Fraser-a mimal ta a ni a, Mizoram a chhuahsan veleh a keng chhuak nghal a nih kha. Loch-a khawl leisak erawh chu Welsh mission ta a ni ta a, Lushai Christian press tih pawh chu an hmang zui rei lo. Khawl petu sipai hotu lu ber, Commandant Lt. Col. Granville Henry Loch-a hming chawiin Loch Printing press an ti ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Loch Printing press chanchin hi chhunzawm kan tum ang.