Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 178: Loch Printing Press
Kar hmasa khan Loch-an Welsh Mission tan printing press khawl a leisak thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah hian kan chhunzawm ang.
Mizorama printing press hmasa ber, Rev. Dr. Fraser-a ta kha Lushai Christian press an ti a nih kha. Ama mimal hman atana rawn keng a nih avangin a chhuah khan a chhuahpui leh ta kha a ni a. Chu khawlah chuan khawlhâ an rem khawm kha, a lema kan hmuh ang hian rubber roller hmangin khawl tui dum an tat a, lehkha an phahah khan chhu kai turin a fawng sei tak hian an kuai khaikhup a, a zu inchhu ta ṭhin a ni. Chutianga kuta kawihbuka nem kai anih avang chuan hand press an lo ti a ni. Loch-an Welsh Mission tana a leisak khawl kha chu hand press a ni lo va, kan nu leh pate khan ‘rahbuk khawl’ tiin an lo sawi a. Treadle operated printing machine a ni a, khawl khalh vir turin kea rah ngat ngat a ngai a, chuvangin ‘ke khawl’ an lo ti bawk.
Loch-an British Pound Sterling (BPS) 100 a pek hmanga Welsh Mission-in rahbuk khawl an lei kha kum 1914 aṭangin kum 1950 lam thleng khan tluang takin an hmang a, a rim em avangin a rahna pedal inzawmna lai leh a tibuktu vawn bante a tliak a, inchhu buk buk reng mai a nih avangin nghet taka kilh khawm te chu an kilhna lai a lo thawl a. Vawi eng emaw zat an welding ṭhat hnuah an hluihlawn ta a ni. Synod Press-ah hian kum 1985 khan ka lut ve a, ka luh hlim chuan Loch-a khawl pek chu inhnuaia printing section pindan kil sirah an hung a, tihfai ngai loh, hman tawh loh a nih avangin a paw ther thur a. Kum 1994-a Gospel Centenary kan lawm dawn khan khawl in pawh, mi tlawh huai huai tur a nih avangin kan insenghawi a, kan inremṭha a. Loch-a min leisak rahbuk khawl chu kan hluihlawn tawh avangin kan Manager khan vai thirchhe zawng hnena hralh turin a ti a. Kan khawl hlui hman tawh loh te kha vai thirchhe zawng hnenah kan hralh fo tawh ṭhin reng a ni. Tuboh kg 5 kengin an lo kal a, khawl lian tak tak te kha an chhu bung rem rum a, kg-ah cheng thum emaw te khan an lei ṭhin a ni. Khatih lai khan Foreman ka ni a, kum sawm emaw ka thawh ve tawh avangin ka inti neitu ve tawh viau a. Kan khawl hmasa ber, Loch-a min pek hralh chu ka phal lo ve ta tlat a, kan hotu hnenah tuaithar ka ngen ta zawk a. Rem min tihsak a, a tuaithar hna chu ka kutah dahin kan welding ṭha leh a, atira a pianphung ang takin kan chhuah leh ta a ni. Lehkha chhut nana hman leh atana tuaithar kan ni lo va, hman theiha siam leh ‘Khawl in’ tlawhtuten an en a, “Hei hi maw Synod Press khawl hmasa ber Loch-a pek chu”, tia an sawi a, an thinlunga an hawn atana buatsaih kan ni. Kum 2011-a Press centenary kan lawm pawh khan min tlawhtute, a Sap a Vaiho te khan an ngaihlu a, hmuhnawm an ti a, thla an lakpui reng mai a ni. Kumin 2024-ah pawh Synod Press luh dawnah a la inhung reng a, darthlalang bawmah khungin a chinchin tawi chhiar tur nen a la awm reng a ni.
Loch-a Welsh Mission hnena lehkha chhutna khawl lei nana British Pound Sterling 100 a pek hi hemi kum 1914 hian India pawisaa a hlut zawng chu Rs. 1300 niin J.M. LLoyd-a khan a ziak a (History of the Church in Mizoram, p.138). Welsh Mission biak in pahnihna kum 1902-a an sak, an zawh mai theih loh pawh kha, Loch-a hian a sak zawhsak a, Zosaphluia chuan cheng 1000 lai a senga a rin thu a ziak a (K. Thanzauva, Report of the Foreign Mission of the Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1957, p. 17). Cheng 1000 chu khatih laia British Pound 100 dawn lai a ni tihna a ni. Khati taka Welsh Mission ding tir ama sum tam tak senga a lo pui kha a mak hle, missionary te leh Chanchinṭha hril a ngaihsanzia a lang chiang hle mai.
Aizawla Welsh Mission press chuan hming pawh a ngah hman hle mai. Lushai Christian Press tih kha a hming hmasa ber a ni a, chu chu official-a a hming a ni a, Kristian Tlangau bu hmasa berah te khan printed at Lushai Christian Press tiin a inchhu kalh ṭhin. Aijal Christian Press tia sawi kha a ni bawk a (Dr. J.V. Hluna, Mizoram Hmar Bial Missionary-te Chanchin, p.85), Welsh Mission Press tia sawi pawh an awm ve bawk awm e. Heng te hi chu miin Welsh Mission ta a nihna leh Aizawla awm a nihzia an sawina mai a ni. Kum 1908 aṭanga 1914 June thla thleng khan, kum 7 chhung Lushai Christian Press tih a ni a. Kum 1914 aṭanga kum 1972 thlengin, kum 60 emaw chhung chu Loch Printing Press tih hming a pu ta leh ngar ngar a, a lamtawiin LP press te pawh an ti a. Kum 1973 aṭang khan kumin 2024 thleng hian, kum 50 chuang chu Synod Press tia hming thlakin a la pu ta zel a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.