Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 179 : Loch-an Banglapui a sakpui
Kar hmasa khan Loch-an Welsh Mission tan printing press khawl a leisak thu leh a hming chawia Loch Printing Press tia an phuah tak chungchang kha kan sawi a. Tun ṭumah chuan Loch-an Banglapui a sakpui thu kan sawi ang.
Zosaphluian Welsh Mission a din tirh têa mission bul ṭan nana hmun a lei hmasak ber chu tuna Synod office chhak tlang zawla Banglapui kan tih tak hi a ni a. Mizoram Prebyterian Kohhranah hian a hotu ber chu Synod Moderator a ni a, an kohhran office, Synod Office an tihah hian a lailum lai a chang a ni. Moderator chu Synod inkhawmpuiah leh board meeting chi hrang hranga hotu ber a ni. Amaherawhchu, Synod Office-ah hian nitina an khawsak inrelbawlnaa an hotu ber chu Senior Executive Secretary hi a ni a, Executive Secretary pathum zinga kum upa berin a luah ṭhin a ni. Mawhphurhna chanvo pawh pek tam ber a ni a, zing chhun zana ṭul an nih avangin office leh chenna pawh inhnaih têa awm ṭul an tih avangin Synod office ngheng rengin a chhak tlang zawla Banglapui an tihah hian an awmtir ṭhin a ni.
Banglapui hi tunah chuan Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH) chuan an rohlu zingah chhiarin an humhalh tawh a. In sak ṭhat thuah emaw, chei ṭhat thuah emaw pawh Synod hian a duh ang anga a tih a remchang tawh lo va. INTACH nena inrawn chung zela enkawl a ngai tawh a ni. Atira in pianphung te, a chhehvel awm dan te pawh tih danglam theih a ni tawh lo tihna a ni. Heritage building a nih tawh avangin ro hlu a ni tawh a, chhuan lo kal zelte pawhin a tira a pianhmang an hmuh theih tura humhalh leh vawnhim a ngai tawh a ni. Banglapui bakah Mission Vengah chuan Synod Moderator bangla te, Sikulsen leh Sikulpui te pawh heritage building a nih tawh avangin INTACH-in an humhalh tawh a ni.
Banglapui hi Synod buildingah chuan INTACH-in an humhalh heritage building zinga a upa ber a ni tawh a. A aia upa chu Aizawl DC office kang ta te, Commandant bangla te, Quarter Guard te hi kum 1900 hma lama sak an ni hlawm a, kum 130 chuang an lo ding tawh hlawm a ni. Tun hma deuh aṭang khan Banglapui leh Synod Mederator Bangla te hi a sak kum kan hriat mai hlawm loh avangin Synod-a kan hotute khan chhui turin min lo ngen ve tawh ṭhin a. Moderator Bangla hi chu a sak kum kan hriat hnuah pawh Banglapui chu kan la hre thei mai lo va.
Han chhui hret ila: Welsh Mission-in kum 1897-a Pu Buanga leh Sap Upa chenna in, Mission Venga mi an leisak kha an mission in leh lo hmasa ber a ni a. Kha bangla kha di in, a bang dap mai kha a la ni a, a kawtah Zosaphluian sikul te tak tê, kum 1898-a a sak kha sikul bakah biak ina an hman zui tak avangin Mission Veng kohhran chuan an kohhran din kumah leh an biak in hmasa berah an pawm a ni. Hei hi Mizorama kohhran mal ding hmasa ber a ni. Kha sikul kha kum 1902-ah a aia lian zawkin Banglapui thlangah sak leh a ni a, biak in a nih bawk avangin Mission Veng Kohhran biak in pahnihna a ni ta bawk a. Kum 1902-a sak sikul leh biak in (chapel an tih) inkawp hi an sak lai hian Banglapui chu tuna a nih ngai ngai hian a lo awm tawh avangin a sak kum chu kum 1902 aia hma a ni tih kan hre thei a. Rev. Zairema sawi dan chuan kum 1900 velah khan Zosaphluia in luah di in sakna hmun, tuna Banglapui kan tih tak hi an vat fai a, bangla sak nan an ruahman a. Bangla sakna lung chu Loch-a lungchher mistiri-ten quarry no. 4 aṭangin an la a, Mizo free labour-hovin an thiar a. A lungrem hna pawh chu sipai lungchherte leh Mizo labour-ten an thawk a ni (Rev. Zairema Zarkawt, kawm ni May 12, 2005)
INTACH hian Banglapui sak kum chu kum 1901ca. tiin an ziak a. Circa tih a lamtawia ca. hi Sap ṭawnga around emaw approximately emaw tihna a ni a, chu chu ‘vel’ tihna a ni a. Kum 1901 vela sak tihna a nih chu. Rev. Zairema sawi dan nen pawh a inmil hle mai. Kum 1900-ah chuan Zosaphluia khan Banglapui sak nan sam faiin a laizawl a, kum 1901-ah hian a sa zo taah pawm ila a ṭha awm e. Banglapui thlalak kan hmuh hi J.M. LLoyd-an kum 1958 vela a lak a ni a, kum 1901-a an sak tirha a pianphung ngai kha a la hmuh theih a ni.
Rev. Zairema sawi zel dan chuan Banglapui hi Loch-an a sakpui mai a ni lo va, Tuikhuahtlangah tuizem sen a siam tawh a. Banglapui sak zawh hnuah chuan Tuikhuahtlang aṭangin a thlawnin tui a pe a, hei hi Zosaphluia chuan a ṭangkaipui hle (May 12, 2005). Tuikhuahtlang aṭanga Banglapuia tui pe thla tur chuan tui pipe tam fe phum a ngai tih a lang reng a, senso pawh a tam tham hle ang. Loch-a khan missionary-te a ngaihsanzia a lang chiang hle mai. Ama sum senga sikul leh biak in a sakpui ngawt pawh cheng sang chuang man a ni a, Zosaphluia hian sawrkara harsatna emaw, thil a dil emaw pawhin Loch-a leh Shakespear-a te khan an lo ngaihsak ṭha a, an lo pui zel a lo ni.
Josefa hre ngai lo lal an lo chhuak ta a, tih ang deuh khan Rev. Zairema sawi dan chuan sawrkarin tun hnuah Banglapui a thlawna tui a pek chu an hlip ta a ni. Chutiang chuan kum tam tak chhung chu Loch-a zarah Banglapui hian tui a thlawnin a lo dawng a ni. Rev Zairema hian Banglapui hi hun rei tak chhung a lo luah tawh avang leh Kohhran chanchin lo chhinchhiah zeltu a nih avangin, kan sawi takte hi lehkhabua chhinchhiah ni lo mah se, Loch-an Welsh Mission a lo puih dan te hi kan hre thei a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.