Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 180 : Loch-an sipai Chandmary a siam

Kar hmasa khan Loch-an Banglapui a sakpui thu kan sawi a, Tuikhuahtlanga tuizem sen aṭanga tui an pek thlak thu nen khan. Tun ṭumah chuan Loch-an sipai chand kahna Chandmary a siam thu kan sawi ang.

Loch-a kha kum 1891 kum tawp lama lo lut kha a ni a, Mizorama sipai hotu tura an rawn dah a ni. Kan sawi tawh ṭhin angin kum 1863-ah khan Silchar-ah North Cachar Hills Frontier Police leh Kuki Levy-te pawl hnih aṭangin The Surma Valley Frontier Police din a ni a (L.W. Shakespear, History of the Assam Rifles, p. 290). Kum1891 kum tir aṭangin an hmunpui Silchar ni ṭhin chu Aizawlah an sawn a, a hming pawh kum 1893 tawpah Lushai Hills Military Police tia thlak a ni (L.W. Shakespear, History of the Assam Rifles, p. 99). He police pawl hi kum 1890 September thlaa Mizo lalhovin Changsil leh Aizawl kulh an kah ṭuma Changsil kulh rawn chhan chhuaktute kha an ni a, Mizorama sipai pawl awm hlen ta ber Loch-a ho tak zelte an ni.

Loch-a hian Mizorama sipai awm hotu hmasa Commandant H.W.G. Cole-a kha a rawn thlak a, Cole-a hian kum 1890-a British-in Aizawlah awmhmun an khuar tirh aṭangin kum 1891 kum tawp lama Loch-an a rawn thlak thleng khan Commandant hna hi a chelh a. Cole-a hnuah chuan Loch-a hian Commandant hna chu a chelh ta ngar ngar a, kum 22 chuang hret a chelh hnuah kum 1914 khan a pensawn san ta a ni. Chutiang taka Mizoram awm rei a nih avang leh British sipaite chu kum khat emaw an awm chauh tihah an hotua rawn awm a nih avangin sipai hmun leh in saa Aizawl cheitu ber a ni chho ta a ni.

Mizoramah kum khat dawn a awm hnu chuan kum 1893 tirah Chandmary hi a siam ta a. Chu chu Dawrpui Middle sikul awmna aṭanga inṭanin chand an kahna hla ber chu tuna Chanmari kawn hi a ni a. Kum 1892 lai khan Dawrpui Middle sikul hi sipai lammual atan an lai a, kum 1894-a Pu Buanga leh Sap Upa te Aizawl lo chuang chhuak hlim innghahna, puan in an kaihna hmasa ber kha a ni. He lammual hi an hmang rei fu mai, kum 1897-a lammual lian zawk hi an laih hma zawng khan an hmang a ni.

Tun hma zawng khan sipai ten silai kah an zirna (chand) hmun hi chandmary ti khan kan lo sawi a, sipai chân kahna hmun kan ti mai ṭhin. Vaiho hian chandmari tih leh chanmari tih hi an lo hmang kawp a (http://wikimapia.org/1455703/C...), Tezpur-ah khuan sipai silai kah zirna, Sap ṭawnga shooting range khu chandmari emaw, chanmari emaw tiin an lo hmang a. British hun lai ata an lo hman tawh, tunah chuan an hluihlawn tawh hmun a ni. Tezpur bakah Guwahati-ah khuan Chandmari hi a awm bawk a, Guwahati-a veng hlun ber zinga mi, khawpui chhak lama awm a ni. Uttarakhand state-a Doiwala khaw daiah khuah Chandmari veng a awm bawk a, hei pawh hi sipai silai kah zirna hmun hlui a ni. Tezpur-a an chandmari chu tun hmaa British-in India min awp lai ata silai kah zirna hmun a lo ni ṭhin a, British-ho haw hnuah pawh Indian police-in silai kah zir nan tho an hmang zui ta zel a, tun hnuah hian an hluihlawn ta a ni.

Chandmari emaw chanmari emaw chu Vai ṭawng a ni a, Rekha dictionary sawi dan chuan chaand-maarii tih a ni a (https://www.rekhtadictionary.c...), chu chu sap tawnga firing at target emaw target practice emaw tihna a ni a, bitum neia silai kah tihna a ni a, silaia inthemthiamna a nih chu.

Aizawla Chandmary chu kan sawi tawh angin Dawrpui aṭangin a inṭan a, tuna Chanmari Veng kawnah sawn a tawp a, kan nu leh pate khan silai kah tur tar, target hla ber chu Chanmari kawn aṭanga Ramhlun kawng phei tawntirh, Laipuitlang pangah hian an tar ṭhin niin an sawi. Rev. Zairema sawi dan chuan Loch-a lo luh hlim khan Dawrpui aṭanga Chanmari inkar hi sipai chand kahna tur a laih zawltir a, yard 100 dan zelah a chhun pawntir, a ti (Kum 2005, May ni 12-a inkawmna). Mission Veng kohhran Upa Chalhnuna khan heti hian Chandmary chungchang chu a sawi bawk a. “Chand kahna hla ber chu Dawrpui M.E. School hmun lai hi a ni a, a kawng pawh Zarkawt kawng hnuai zawk hi a ni a, kawng chung zawk hi chu chutih lai chuan kawng te tak te a ni zawk,” (Kum 2004, July ni 7-a inkawmna). Rev Zairema sawi anga yard 100 dan zela an chhun pawntirah hian silai kah tur target kha an tar a, tuna Electric Veng kawng pheiah hian a pawng thluah ṭhin a ni. Kah fuh tura an siam chu Sap ṭawng chuan bull’s eye an ti a, puanah emaw, thingah emaw, leh remchang dangah pawh an kah tur lai tak chu a bialin an ti dum a, rin bialin an hual a, chu rin bial chu a aia rin bial lianin an hual chhawng zel a, rin bial lian tual tual pathum emaw an ziak ṭhin. A lai dum tak kap fuh kha chu kap thiam tak an ni a, a rin kual te deuh leh lian deuh chhunga an kah kha an chhiar a, a lai bial hnaih tam ber kha kap thiam ber chu an ni. Kar tin, eng ni berah emaw silai kah zir ni an siam a, Aizawlah pawh British sipaite silai kah zirna chu Assam Rifles khan an chhawm ve ta zel a. Khawpui a lo ṭhang zel a, zokhaw lam aṭangin khawpuia lut an lo pun zel hnu chuan mipui tana hlauhawm a nih theih avangin chandmary pawh chu an ti tawp zui ve ta a ni. A tawp hun tak hi kei chuan ka hre lo va, kum 1950 hma lam kha a ni awm e. Chanmari Venga chand an kahna an tihtawp hnu chuan Aizawl khaw chhimthlang lam, Bungkawn Veng leh Khatla Veng inkara Assam Rifles ramah sawn chand kahna hi an sawn a ni awm e.

Dawrpui aṭanga Chanmari kawn inkar hi sipai chand kah nana an hman dawn lai chuan Zarkawt chung tuna Macdonald Hill-a awm Pu Buang leh Sap Upa te, Thangphunga Veng te, Lalchhinga Veng te chu an insawn chhuahtir vek a. Silai mu leng mipuiin an lo tawn palh an hlau a ni. Tuna Electric Veng kawngphei leh a hnuai lam pang per zawng zawngah pawh awm an phal lo. Zarkawt phei kawngpui hi tun hnu deuha sial a ni a, heng kum 1894 velah hi chuan feh kawng ang chauh hi chu a awm tawh awm e.

Chanmari Veng saw sipai chand kahna, target hla ber a nih avangin veng hmingah an pu hlen ta a, atirah chuan Chandmary an ti a, chu chu sipaiho lo sawi dan leh ziah dan zulzuia phuah a ni a. Aizawl bakah Lungleiah leh Lawngtlaiah Chandmary Veng a awm bawk a, Vai rama chandmari emaw chanmari emaw te khu chuan chandmary rih sipel hi an hmang ve ngai lo a ni awm e. Aizawla Chandmary Veng chuan an veng hming chu tih Mizo an duh ta a, kum 1980 lam aṭang khan an lo sawiho tawh ṭhin a ni awm e. Tichuan Village Council leh YMA te nen khawtlang huapa an veng hming thlak an sawiho fe hnuah kum 1982 khan Chanmari tiin an thlak ta a ni. Tih Mizo kan ti na a, kan sawi tawh ang khan chanmari chu Vaiho hman dan ber a ni zawk. Lunglei leh Lawngtlai lam chuan an la ti Chandmary ta zel a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.