Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 183: Mizorama Kohhran Upa lo pian chhuah dan
Mizorama kohhran ding hmasa ber chu Presbyterian kohhran a ni a, Presbyterian kohhran ding hmasa ber chu Mission Veng kohhran a ni. Mission Veng kohhran hian an kohhran din ni chu kum 1898, February ni 15 an ti a, Zosaphluia (Rev. D.E. Jones) din a ni. Kum 1896 October thlaa Pu Buanga leh Sap Upain Thingpuihuan tlanga biak in an lo sakah khan Thangphunga Vengte leh Lalchhinga Vengte an lo inkhawmpui tawh tih ka hria a. Baibul leh thuinchhang te pawh an lo zirtir tawh ngei mai. Kohhran pawl tirh an nih loh avangin kohhran an din thei lo va, din an tum hek lo. Vawiina kan sawi tum chu Mizoram Presbyterian kohhran chhunga Kohhran Upa lo pian chhuah dan hi a ni. Kan thu lakna hi Rev. H. Remthanga lakkhawm, Synod Thurel Lakkhawm, 1910-1950, Volume I, phek 68-na a mi a ni a, Presbyterian Kohhran Upa chungchang kan ziah chhunzawm zelah pawh hemi bua mi hi kan thulakna hnarpui a ni zel ang.
Presbytery inkhawmpui hmasa ber chu kum 1910, April-ah neih a ni a, Mission Veng kohhranin an thleng a, chutih lai chuan Aijal kohhran tih a ni. Presbytery thurel no.8-ah chuan ‘Kohhran thar hotu siam’ tih thupuiah chuan heti hian a inziak a: “Khawiah pawh Kristiante an lo awm tam a, mi 20 emaw lai an lo awm chuan, anmahni ho tura Kohhran Hotu neih duh apiang chuan October thlaa Presbytery inkhawm hunah rawn sawi se la. Tin, an ngaihtuahpui ang a, ṭang tlak an ni emaw tia enchianpui turin palai an tir ang,” tiin. Hetianga an rel hnu hian Kristian 20 emaw awmna khua chuan Kohhran Hotu tur an ruat a, an zinga Kristian puitling deuh leh Kristiante hruai ṭha thei awm kha an inruat mai a ni a, tun laia fet taka Kohhran Upa kan inthlang ang hi a la ni lo. A hming hi a la piang lo a ni.
Thla ruk hnuah Presbytery inkhawm an nei leh a, Aijal kohhranin a thleng leh a. Hetiang hian kum 1910, October thlaa Presbytery inkhawm chuan thurel no. 7-ah an rel a. A thupui chu ‘Kohhran Hotu siam dan’ tih a ni. “Tuna Presbytery-ah hian aiawhtu lo kalte hian an khaw Kristian hotua siam duh se la, ‘Kohhran Hotu’ an vuah ang. Anmahni khua mi danzawhkim, an mi rin zawng deuh an ruat tur a ni a. Tin, chu an kohhran hotu thlan chu, ngaihtuah felpui turin Evangelist pakhat leh Aijawla kohhran hotu pakhat an tir ang. A duh khua apiangin tun Presbytery-ah hian an dil a,” tiin. Presbytery inkhawmin an rel ang hian Kohhran Upa hming an vuah hmain Kohhran Hotu tih an hmang hmasa tih kan hmu a. A ruattu kohhran hian an vuah ngheh hmain ‘ngaihtuah felpui turin’ Evangelist pakhat leh Aijawla kohhran hotu pakhat an tir ṭhin a ni. Anni hian an lo inruatsa emaw, an thlan emaw chu kohhran hruaitu atana mi rinawm nia an hmuh chuan an ruatfelpui ṭhin a ni awm e. Aizawl khuain Aizawl tih hming a put hmain Sapho leh Vaihovin Aizawl hi Aijal min tihsak avangin keini pawhin Aijal kan ti ve mai a. Aijawl tih pawhin kohhran inkhawm chuan an lo ziak bawk ṭhin a ni tih kan hmu. Ṭhenkhatin kum 1890-a British-in min awp tirh aṭanga Aijal khua hi ding ṭana ngaiin a hming hmasa emaw an ti a, a hnuah Aizawl kan ti ta zawk niin an lo sawi ṭhin a. Hei hi a dik lo. Sailo lal Lalsavungan kum 1810 velah Hlimen tlang aṭangin Aizawl a zuan a, an khaw sah tharna hmun chu Aichal ṭona hmun a nih avangin a hnu zelah Ai awmna zawl, Aizawl an ti ta a ni. Khaw hming awmsa Aizawl chu British-ho khan an rawn hmang zui mai a, Sap leh Vai inpawlh kha an ni a, Aizawl ti thiam lo, Aijawl tia lam te, Aijol tia lam te leh Aijal tia lam te pawh an lo ni a niang chu, Aijal tih chu ziaka an dah zel dan chu a lo ni ta a ni. Mizoram hi Union Territory-a kan awm ve hnu kum 1972 aṭang khan Aijal chu kan ti Aizawl leh ta a ni.
Presbytery inkhawm tih pawh hi tualchhung kohhranin inkhawm kan neih nena sawi hran nan te pawh a ni ang chu, tun laiah chuan Bial inkhawmpui, Presbytery inkhawmpui, Synod inkhawmpui te kan ti ta zawk a ni.
Kum 1910 October thlaa Pesbytery inkhawm thurel no. 8-ah chuan ‘Deacon duhte’ tih thupui a lo lang ta a. Zosaphluia te khan Kohhran Upa tih emaw, Kohhran Hotu tih emaw aiah Deacon tih hi an lo sawihmuh a ni thei e. ‘Deacon duhte’ tih thupui a ni na a, an relna takah chuan Deacon tih hming hi an hmang si lo. Sanga Veng, Champhaiin Kohhran Hotu siam an duh tih te, Hrangvunga khua, Bunghmunin Kohhran hotu siam an duh tih te, Rohrenga khua, Zokhawsangin an duh bawk tih te, Butpawla Veng Champhaiin an duh a, tih te, Hrangchhuana khua, Khawdungseiin an duh tih te, Khawvelthanga Maubuangin an duh bawk, tih te, Aijawl pawhin an la duh bawk tih te, Lalthangvunga khua Hualtu leh Changzawl, Vanphunga khua chu an hriat ngam meuh lo ve, ‘kan duh’ tiin an dil bawk naa, tih tein an rorel thu chu an ziak a ni. Lalthangvunga khuate leh Vanphunga khua pawhin an duh thu an thlen na a, an dinhmun an thlirin ṭul an la remtihsak lo a ni tih kan hmu. Kohhran Hotu tih leh Deacon tih hi intlukah an pawm niin a lang.
Deacon tih hi Grik ṭawng diakonos tih aṭanga lak a ni an ti a, a awmzia chu ‘Puitu’ tihna a ni a. Britannica sawi dan chuan Bishop, Priest leh Presbyter te hnuaia kohhran rawngbawltu ruat hnuaihnung ber niin a sawi a. Siamṭhat Kohhran ṭhenkhatah chuan kohhran inrelbawlna leh rawngbawlna pui tura kohhran mi naran, chutiang atana nemngheh sawina a ni (https://www.britannica.com/top...).
Roman Catholic kohhranah chuan kohhran serh leh sang khawihtu Bishop-te leh Puithiamte bula rawngbawltu an ni a. Lalpa Zanriah sakramen ṭhehah Deacon chu thuhriltu a ni a, maichama Puithiam puitu a ni bawk. Deacon hian baptisma a chantir ve tho va, inneih leh mitthi vui pawh an khawih ve a ni. (https://lacatholics.org/deacon...). USA lam kohhran ṭhenkhatah chuan kohhran mi ruat, Pathian thu leh kohhran inrelbawlna lam zir kher lo, nemngheh pawh ni lo, kohhran hotu rawngbawlna kawng chi hrang hranga puitu, tiin Cambridge dictionary chuan a sawi bawk. (https://dictionary.cambridge.o...). Presbyterian kohhranin Kohhran Hotu an lo tih leh a hnua Kohhran Upa an tihte rawngbawl dan han en hian Deacon an lo ti ve pawh chuan a nihphung a hrilhfiah mai awm e.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Kohhran Upa chungchang hi chhunzawm kan tum ang.