Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 185: Kohhran Diakawn nemngheh hmasak berte
Kar hmasa khan Mizoram Presbyterian Kohhran Upa chu Deacon an lo ti ṭhin tih kha kan sawi tawh a, kha kha kan chhunzawm ang. Kar hmasaa kan sawi tawh ang khan kan thu lakna hi Rev. H. Remthanga lakkhawm, Synod Thurel Lakkhawm tih bu, 1910-1950, Volume I (SLPB, 1996) ami a ni a, kan hmang zel ang.
Kum 1911 April thlaa Presbytery inkhawm chu Aijawl kohhranin a thleng leh a, Presbytery vawi thumna a ni. An thurel zingah khaw hrang hrangin Deacon an thlan te, lawmluh tura lo kal te chu: Champhai Sanga Veng aṭangin Chaldailova a ni a (Sanga, Aihleia, Kungbawnga leh Ṭekrawia te chu an lo kal lo). Durtlang Suaka khua aṭangin Dova, Tuahkima, Lalhlura leh Kapliana te an ni a, (Kapkunga leh Darsata an lo kal lo). Champhai Butpawla Veng aṭangin Hanga leh Lalbuana te an ni a. Hrangliana khua Sakawrhmuituai aṭangin Hausatlova, Tawia, Tumbila leh Dothangvunga te an ni a. Maubuang khua aṭangin Suaka a ni a (Khawvelthanga a lo kal lo). Lalruma khua hian Satliana, Laltawnga leh Siama an thlang na a, danzawhkim an la awm loh avangin an lawm ngam rih lo. Bunghmun Hrangvunga khua aṭangin Hrangvunga, Ṭamtawka leh Bawihchhunga an ni a, Aijawl kohhran aṭangin Dala leh Rosema an ni bawk (Darchhinga a lo kal lo). Tichuan, Deacon thlan an lawm te chu mi 16 an ni a, an thlan tawh si, an lawm rih loh chu mi 11 an ni. Kan sawi tawh angin Kohhran Upa la ti lovin Deacon an la ti a, Kohhran mal ding hmasa ber Mission Veng kohhran chu Aijawl kohhran an la ti bawk.
Kum 1911 April thlaa Presbytery inkhawm hian an thurel no. 16-ah chuan October thlaa Deacon thlan tharte hnena fuihna thu emaw, anmahni thu zawt turin emaw Awmia Pa an ruat a. Awmia Nu hi kan Kristian Hla buah hian a kutchhuak pahnih, no. 537 leh 571 a awm a, a lehlin ve ve a ni a. No. 571-na hi Zosapthara nena an lehlin a ni. A pasal Awmia Pa hi Kristian a ni ngawt lo va, kohhrana mi pawimawh tak, Deacon thlan tharte thu zawta fuihtu atana an ruat hian chu chu a tichiang a ni. Khasi ram kohhranin Mizorama Zosapte pui a, kohhran enkawl tura a rawn tirhte zingah hian Rai Bhajura te nupa te, Siniboni te, Awmia nu leh pa te hi an ṭangkai hle mai. Missionary angin lo lut lo mah se, sawrkar Contractor Sahon Roy pawh kha chhim lam Kristian hmasate puitu ṭha tak a ni tih kan hria. Hengho chanchin hi chhui zui tur kan hre tam lo hle a, Khasi Pastor eng emaw zat kan lo zawt tawh a, Shillong-a an State Library-ah pawh khuan ṭum khat chu kan meeting pahin Rev. C. Rosiama nen pawh kan chhui tawh a. PCI General Assembly headquarters-ah pawh khuan kum 1994 aṭanga kum 2021 thleng khan Christian Communications Committee-ah a khat tawka min telh ve fo avangin kan Khasi unaute leh thil hre awmte chu kan zawt fo ṭhin a. Mizo Pastor-te angin an mihluite an ngaihsak ve lo deuh niin ka hria, an chanchin chhiar tur leh sawi tur an hre mang lo. Chuvangin Awmia nu leh pa hming ṭha pawh kan hre mai lo a ni. An chanchin hria chuan min hrilh thei ula, kan lawm ngawt ang.
Kum 1911 October thlaa Pesbytery inkhawm chuan Kohhran Upa chungchang hetiang hian an rel a. Thurel no. 1-ah chuan Kohhran Diakawn/Upaho Aizawlah an inkhawm a, chu mite zingah chuan Sihphir khuain Diakawn an duh thu an thlen chu an remti a. An Diakawn/Upa thlanpui turin Tuahkima leh Rosema an ruat a. No. 2-ah chuan Aizawl khuain Diakawn thlan an duh thu an thlen chu an remti bawk a, Diakawn thlanpui turin Lalhlura, Durtlanga mi leh Suaka Maubuang mi an ruat a. No. 3-ah chuan Tuisen leileta miin Diakawn an dil a, Danzawhkim an la awm loh avangin an la remti rih lo.
An thurel no. 12-ah chuan, “Diakawn tihnghehte” tih thupui hmangin heti hian an ziak. ‘Vawiin hian Diakawn thlan sa tihngheh lohte khan an rilru putzia an sawi a, thu tlem an zawt ṭheuh bawk a, an zain an lawm a. 1. Darchhinga Aizawl, 2. Kapkunga 3. Darsata Durtlang, 4. Aihleia 5. Ṭekrawia Champhai. An hnena fuihna thu Awmia Pa leh Tawia leh Dalan an sawi,’ tiin. Minute an ziah dan hi a chiang lo deuh a, Kapkunga leh Darsata hi Durtlang mi ve ve an ni a. Aihleia leh Ṭekrawia te hi Champhai Sanga Veng kohhran ami an ni bawk. April thlaa an nemngheh loh 11 zingah Lalruma khuain pathum an thlante kha chu danzawhkim an la awm loh avangin nemnghet an remti rih lo kha a ni a, a dang 5 te chu kan sawi ang hian October thlaa Presbytery-ah an nemnghet a. A dang 3 zingah Kungbawnga, Champhai Sanga Veng ami chu a kum leh 1913-ah nemngheh a ni leh a, a dang 2 te hi an nemnghet ta lo a ni ang e, an chanchin tarlan zui a awm lo. Tichuan Kohhran Diakawn thlan hmasak berte chu kum 1911 April-ah 16 nemngheh an ni a, October-ah 5 leh kum 1913 April-ah 1 nemngheh an ni ta tihna a nih chu.
Kohhran Upa sawi nana Deacon tia, Sap ṭawnga an ziah ṭhin kha kum 1911 October Presbytery aṭang chuan Mizo lam thiam turin kan ṭawngin Diakawn tiin an ziak ta a, Kohhran Diakawn tiin. Chutih rual chuan Upa tih nen an hman pawlh bawk. Mak tak mai pakhat chu Aizawl khua tih hi a ni a, a hma zawng khan Aijal tih leh Aijawl tih an hman pawlh a. Sawrkar chuan Aijal a ti ngar ngar a, kum 1972-ah Aizawl tih hi a hmang ve chauh a nih kha. Sawrkar aiin Mizoram Presbyterian kohhran hian Aizawl tih hi a hmang hmasa tihna a ni. Mizoten Aizawl tih hming kan lo hman ṭan tak hi a dik tak hre lo mah ila, Lalsavungan Aizawl a ṭhut hun lai kum 1825 vel aṭang tawh khan Aichal ṭona hmun zawl chu Aizawl an lo tih tawh tih kan hria a. British-in min rawn awp ṭan hun kum 1890-ah pawh a hming awmsa, Aizawl chu an rawn hmang nghal a, an lam thiam chiah loh avangin Aijal tih kha ziaka an dah dan a ni a. Sawrkar hnathawkte kha Bengali an nih deuh vek avangin Aijal tiin ziak mah se, anni lam dan chu Aijol a ni a. Kan pi leh pute khan Aijal tia ziak, Aijol tia Bengali babute lamrik kha kan lo ti Mizo a, Aijawl tiin kan lo sawi a, kan lo ziak lehchhawng a ni. Kan hawrawpa J hi Dze tia lam rik kan harsat avangin Z (zet) angin kan hmang a. Jerusalem tih te, Jehova tih te hi Zerusalem, Zehova tiin kan lam ri tlat a. Chuvangin kan hawrawp min siamsaktu Pu Buanga khan Grammar and Dictionary Dictionary of The Lushai Language (Dulien Dialect) tih bu kum 1898-a chhuahah khan J hi kan hawrawpah telh mah se, ṭawng dangah chauh hman a ni, a lo ti a (used only in foreign words). Pu Buanga te chuan Mizoram chhuahsanin tuna Arunachal Pradesh-ah kum 4 zet missionary hna an zu thawh leh hnuah kum 1903-ah Mizoramah an lo lut leh a. Zosapthara khan kan a aw b chu kum 1900 lai khan a lo zir chiang a, tuna kan hman ang diak hian min lo siamṭhat sak a, kum 1903-a Pu Buanga te lo luh leh pawh khan an sawihova, heti hian an pawmtlang ta a ni. A hnu zela Mizo ṭawng a zir thiam hnua Pu Buanga Dictionary kan tih, kum 1940-a Asiatic Society-in an chhuahsakah khan J leh NG hi a lo paih leh a. G hmaah N dahin ngai, ngei, tih nan te an hmang a ti. (Dictionary of The Lushai Language, introduction, phek viii en rawh). Amaherawhchu, kan a aw b-ah J leh NG telin tun thlenga kan hman chhan hi chu Zosaptharan min lo zirtir ang kha kan hman zui tak zel vang a ni e.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Kohhran Upa chungchang hi chhunzawm kan tum ang.