Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 187: Kristian Hmasate chanchin: Khuma leh Duma

Kar hmasa khan Mizoram Presbyterian Kohhranin Kohhran Upa hming an vuah hi kum 1913 aṭangin an hman ṭan thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan thil dang sawiin Kristian hmasate chanchin sawi ṭan kan tum ang.

Khuma leh Duma hi Mizo Kristian hmasa ber tiin ṭhenkhat chuan an sawi ṭhin a, Duma hi Khuma ṭhian ṭha leh Pathian thu sawia a zinpui fo ṭhin a ni. Khuma hi Pathian thu awih Baptisma chang hmasa ber a nih avangin Duma nen Baptisma chang rual nia ngai tawk an lo awm ṭhin zawk a ni. Khuma leh Khara hi Baptisma chang hmasa ber chu an ni a, Duma hi chu Khuman Chanchinṭha a hrilnaa a chhar a ni zawk. Chu lovah chuan Khuma leh Khara hma hian Taibawnga, Thangphunga Venga mi hian Isua a rin tlat thu leh a thih hnu pawha a rin zel tur thu Pu Buanga hnenah a lo sawi a, chu chu Pu Buanga khan a log book-ah pawh a lo chhinchiah a. Damdawi ina a dam lo pui, vung ṭha lo natna, beri beri vei nen khan Kristian hmasa ber an lo ni ta a. He bei beri vei dam lo hi Pu Buanga hian a hming a sawi lan ve loh avangin Taibawnga hi Kristian hmasa ber tiin Zarkawt tlanga a lung an phunah te, thuziak bu hrang hrangah te pawh tarlan a ni. Baptist Missionary hmingthang tak Rev. David Kyles-a pawhin ‘It was thus that Taibunga, the poor bed-ridden invalid, became the first fruits of Gospel in Lushailand’ tiin a lo ziak bawk a ni (Lorrain of The Lushais, p. 17). Rev. David Kyles-a hi Calcutta-a Baptist Mission Press hotu ṭhin a ni a, Synod Press khawl lei nana Major G. H. Loch-an British Pound 100 a pek pawh khan, Calcutta a mi hi Kyles-a hian a lo leipui a ni.

Taibawnga hi Pu Buanga te khan Baptisma an chantir lo va, chantir turin kohhran pawl tirh an ni lo va, Pastor an la ni hek lo. Chuvangin Mizoram Presbyterian kohhran ngaihdan chuan Baptisma chang hmasa ber kha Kristian hmasa berah pawmin Khuma leh Khara hi Kristian hmasa ber an ti ta a ni. Duma hi engatinge Baptisma a chan loh tih hi zawhna awm fo a ni a, upate sawi dan chuan Khuma nen zin dun fo mah se, Isua hi a rin zui tak loh avangin a nun ngaih a let leh ta a ni, an ti.

Khuma chanchin hi han sawi zui hlek ila. Rev. J. M. LLoyd-a chuan, “Khuma leh Khara chu hetih laia baptis awm berte an ni a, baptisma chan an ngen bawk a. Khuma chu kum 18 mi a ni a, tun hmain Pu Buanga leh Sap Upa hnen aṭangin chanchinṭha hi a lo hre tawh na a, a lo ngaihsak lem lo va. Kum 1899 kum tawp lamah chuan Isua chanchin chu a ngaihven thar a, Kristian nih a duhna chu a lang chiang ta hle a. Hemi kum July thla laihawlah chuan Khasi ṭhalai pakhat chu Aizawl kohhranah a inziak lut a, chumi rual chuan Khasi pahnihin baptisma an chang bawk a. Tichuan kum 1899, July ni 25-ah chuan inkhawm buatsaih leh a ni a, Khuma leh Khara te chu Mizo zinga Isua an rin thu puang hmasa leh baptisma chang hmasa an ni dun ta a ni. Mizo kohhran chanchina chhinchhiah tlak tak a nih rualin lungchhiatthlakin Khara chuan a rinna bansanin a nun hlui lamah a kir leh ta a ni. Khara chu Aizawl aṭanga hla takah sawrkar hna thawkin a awm a, a rinna pawm zui zel tur leh zirtirna dawng zui lova a awm avangin Pathian a rinna chu a hloh zui ta a ni.

“Khuma chu pa lian lo tak a ni a, hrisel lo tak a ni. Amaherawhchu, mi taima tak leh rinawm tak a ni thung a. Missionary-te puitu an awm loh lai pawha an tuah tur thing fawmsaktu leh an tuichawi saktu a ni a. Sikul a kai tam lo na a, ṭhahnemngai taka beiin ziak leh chhiar a inzir thiam a. Chanchinṭha bu a hriat ang ang pawh vawng tlat tura inzir peih a ni a, Chhandamtu a hmuh chu mi te hnena phur taka hrilh reng mai a ni. A zin nasa em em a, kawng awm mang lohnaah pawh, ramhnuai ngaw leh pik tak tak hmun paltlangin Isua chanchin a hril zel a, chanchinṭha hrila a zin thu hi mi hrilhfak a ni. A zinaah pawh tihduhdah leh ensan a ni a, mi lawm a hlawh lo chungin a hril zel a. Amah anga tui leh ṭhahnemngai ṭhian ṭha tak Duma a chhar hnu chuan an zin dun ta zel a, hmun tinrengah chanchinṭha hrilhin an vak a ni. Khuma chuan a khaw tlawh apiang chu in tinah lutin chaw ei tur an sawma an ṭhut hmain, ‘Chanchinṭha hi i pawm ve tawh em?’ a ti hmasa zel a ni. Vawi khat pawh a khaw tlawh tur a panna kawng zim teah chuan sai rual an lo kal khup khup a, a kir leh phah ta a, chu khuaah cuan a hnuah a va kal leh ngei a, ṭhanemngai taka a hrilh avangin Krista ringtu eng emaw zat an lo awm phah ta a ni.

Chutia a sur a sa hnuaia ramtin kiltin fanga Isua chanchin a hrilnaah chuan ngawr natna, tuberculosis a vei ta a, eng emaw chen a dam loh hnuah kum 1917, August ni 23 khan kum 36 miin a thi ta a ni,” tiin a lo ziak a (History of the Church in Mizoram, phek 55).

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Khuma chanchin hi chhunzawm kan tum ang.