Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 188: Baptisma chang hmasa ber Khuma kha

Kar hmasa khan Mizo Kristian hmasate chanchin kan sawi ṭan a, baptisma chang hmasa ber Khuma leh Khara chanchinin bul kan ṭan kha a ni a. Khuma chanchin kha kan sawi chhunzawm ang.

Rev. J. M. LLoyd-a chuan kum 1899, July ni 25-ah Khuma leh Khara te chu Mizo zinga Isua an rin thu puanga baptisma chang hmasa an nih dun thu a ziak a. “Khuma chuan a sur a sa hnuaia ramtin kiltin fanga Isua chanchin a hrilnaah chuan ngawr natna, tuberculosis a vei ta a, eng emaw chen a dam loh hnuah kum 1917, August ni 23 khan kum 36 miin a thi ta a ni,” a ti (History of the Church in Mizoram, phek 55). Chutiang taka ṭhahnemngaia Chanchinṭha hriltu Khuma chuan eng ang takin nge rawng bawla a zin vel, dan kan chhui dawn a ni.

Khuma baptisma chanpui Khara kha a nun hluiah let lehin Isua a rinna a bansan thu kha kan sawi tawh a. “Ani kha sawrkar hna thawkin chhim lamah a phei a, a tan chuan fapa tlan bona ram a lo ni si a, dam pawh a va dam rei ta lo a ni,” tiin Zosaphluia khan a lo ziak a . Hetia Kharan a rinna a bansan leh tak avang hian Zosaphluia chuan midangte pawhin an rinna an bansan leh mai ang tih a hlau a. Chuvang chuan Isua ringa hming pe duh te, baptisma chang duhte chu ‘enchhin’ phawt ṭhain a hria a. Isua an ring nghet em tih te, a rawngbawl turin an inhuam em tih te leh khawvel nun an kalsan ngam em tih te enthlain kum khat chhung chu an hming an la duh rih lo va. A sawi dan takah chuan, “Awmze neia Pathian thu chhiar turin kan pui a, Lal Isua thihna leh a nun zir tur te, Thomas Charles-a Thu Inchhang bua sakramen chungchang inziahna bung hnih te chu rilrua vawng turin kan ti a,” tiin. Heng thil zawng zawng zirna hun hi kar tin an buatsaih thu leh an zir chhungin zaa sawmnga tal chu kal ngei tura an phut thu a sawi bawk a ni (Zosaphluia Chanchin, SLPB, 2021, phek 71). Chutiang chuan Kristian nih duh nazawng chu la nghal mai lovin fimkhur takin an lo kalpui a ni.

Khara chu chutianga a nun hluia a kir leh hma chuan Khuma nen ram hla tak takah chanchinṭha hrilin an zin dun a. Chhim lama an zin phei chu an zin hla hle a ni ang, an ṭawng hriat loh hmang khua te an tlawh chhuak a. Zosaphluia khan a zinnaa an pahnihin a hruai a, a rawngbawlna ṭanpuitu ṭha tak an nih thu a sawi. A sawi zelnaah chuan Khuma chu thusawi thiam tak a ni a, a thu chu miin an ngaithla duh bik a ni. Anni pahnih bakah Mizo dang pathum, an hming a sawi lan loh amah zuitu an awm a, an ṭawngṭainaah leh an thusawinaah an pui zel a ni. Pathiannia Zosaphluia thusawinaah a nauteho chuan Pathian thu an vawnte chu an sawi chhuak a, miin an ngaithla duh hle. Johana bu phei chu sawi zar zar thei turin an vawng chhuak vek hlawm niin Zosaphluia hian a ziak (Reports of the Foreign Mission of the Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1957, phek 9, compiled by K. Thanzauva).

Kum 1901 chhungin Zosaphluian a nauteho zin thu a ziakah chuan ṭum ruk emaw zet an zin chhuah thu a sawi a. Chung zinga Khuma leh Phaisama te zin chu, Manipur ramri thlenga an kal thu leh chulai lalin a bak pel lo tura a lo vau thu a sawi tel a. Lal hming hi tarlan a ni lo. Chhim lam mite aiin hmar lam mite chu an inhawng zawk a, kristiana inpek duhna thinlung an nei nasa zawk a, an zinga paruk chuan Isua hnung zui an thlan thu te, khaw hnih thumah chuan Pathian thu awiha inpe duh si, tlang hriata an inpek chuan tihduhdah an tawrh dawn avanga la inpe ngam chiah lo eng emaw zat an awm bawk thu Khuma te hian Zosaphluia hnenah an hrilh a ni (Reports of the Foreign Mission of the Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1957, phek 13, compiled by K. Thanzauva). .

A kum leh 1902-ah hian Zosaphluia report kan hmuhah chuan Zosaptharan thla li chhung chhim lam a fannaah khaw 80 a tlawh a, amah Zosaphluia pawh hmar lam leh chhim chhak lamah zin chhuakin khaw 60 a tlawh thu a ziak bawk a. Hetih lai vek hian Khuma chu Hrangchhuana khuaah zirtir leh thuhrilin a cham a, an lal Hrangchhuana hian a khuate kristiana inpek hi a haw lem lo a ni ang, Khuma chu an lo dawngsawng ṭha hle a ni. Hrangchhuana khua hi Khawdungsei a ni a, kristian khaw hmasa pawl an ni a, kum 1910-a Presbytery inkhawm hmasa berah pawh kohhran upa neih an dil nghal a. Kum 1912-ah kohhran upa an dil chu phalsak an ni a, a thlanpuituah Thangkhuma leh Chala (Champhai) an ruat a, kum 1913 April thlaa Presbytery inkhawmpuiin Khawdungsei kohhran upa hmasa ber atan Chuaia chu a nemnghet ta a ni (Synod Thurel Lakkhawm 1910-1950, phek 68, 70 leh 71, Compiled by Rev. H. Remthanga). Khawdungseiin hma taka kohhran upa an neih theih chhan hi an lal Hrangchhuanan kristian a huat loh avang leh Khuman a ṭhutchilh a, Khawdungsei mipuiin a thu an awih avangin kristian an awm hma a, kohhran upa pawh an nei hma a ni.

Zosaphluia report kan hmuh ang hian N. Lushai Hills hmar lama khaw 140 chu kum 1902 hian Zosaphluia leh Zosapthara hian an tlawh chhuak a, khaw 40 tlawh loh an la neih thu leh a kum leh 1903-ah tlawh chhuah vek an tum thu a report bawk a ni. Hetih lai hian Mizoram hi Mizoram an la ti lo va, Lushai Hills an ti a. Chhim leh hmar hi awptu, Bawrhsap hran neia sawrkarin a siam avangin North Lushai hills leh South Lushai Hills tiin an sawi a, chu chu Zosapte pawhin an hmang ve nghal a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Khuma chanchin hi chhunzawm kan tum ang.