Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 190 : Khuma rawngbawlna chanchin zel
Kar hmasa khan Khuma leh a ṭhiante chanchin kan sawi chhunzawm kha a ni a, kan sawi chhunzawm zel ang a, J.M. LLoyd-a ziah, History of the Church in Mizoram tih bu kan ring ber ang.
Mizo zinga ram pawna missionary hmasa ber chu R. Dala an lo tih ṭhin thu leh Manipur-a an tirh mi pathum Savawma, Taite leh Vanzika te chu chhuak hmasa zawk mah se, Krista Pasalṭha tia na sawi ṭhin thu kha kan sawi tawh a. Kha kha kum 1910 a ni a, amaherawhchu, hemi hma kum sawm lamah hian tuna a chanchin kan sawi mek Khuma leh a ṭhiante hian Mizoram pelin Burma rama Chin Hills an lo thlen tawh thu sawi kan tum a ni. Hei hian pawimawhna tak a neih chu: Mizoram pawna chanchinṭha hrila missionary chhuak hmasa an nih thu hi a ni.
J. M. LLoyd-a sawi dan chuan kum 1900 favang lai khan Zosapte zuia Pathian thu hrila chhuak ni lo, thuhrila Mizo zin chhuak hmasa berte chu Khuma, Khara leh Phaisama te an ni a. Rawlthar leh tlangval ni chho mek, kum 20 la tling lo leh pel ṭan vel chauh an la ni a. Anni pathum hian Mizoram chhim lam fangin Isua chanchin an hril zel a, miten an lo dawngsawng ṭha hle a. Mizoram chhim chhak lama Chin ram chhung an han thleng a, harsatna tam tak paltlangin an thleng a ni (phek 59). Hei hi Mizoten ram pawna chanchinṭha hrila an vah chhuah hmasak ber a ni a, missionary hmasa ber an ni nghal bawk a ni.
An zingah Phaisama hi a upa ber a ni awm a, chanchin ngaihnawm tak tak a nei a. Hetia Pathian thu hrila an zin fo hnu hian Kharan a rinna bansana a nun hluia a kir leh ang khan Phaisama pawh hian chanchin danglam tak a nei a. Kum 1900 khan Chhippui khua aṭangin Aizawlah a lo kal a, Isua chanchin an lo hrilh chu a ngaihven em em a, Pathian thu awihah a inpe ta thuai a. Chhungkuaa Pathian ring hmasa ber tia sawi an ni ta nghe nghe a. Chawnga sawi dan chuan Phaisama chu rilru thlak zung zung mi a ni a, Pathian thu awiha a inpek a, Presbyterian kohhran mi nia thuhrila a zin hrep hnuah Salvation Army-ah a inpe leh a. Chumi hnuah Roman Catholic kohhranah a lut leh a, chutah pawh chuan rei tak awm lovin a hun tawp lamah chuan Manipur ramah Hindu puithiamin a thi ta a ni (phek 60). Chawnga tia LLoyd-a sawi hi Mualvum khaw mi, kum 1891-a Rev. William Williams-a te lo zin haw lam, naupang an nih lai a hmuh thu sawitu kha a ni a. A hnu zelah chuan Mizo zinga Sikulpui Headmaster hmasa ber kha a ni a, a hming tak chu Chawngsiama a ni.
Kristian hmasa zinga mi Thangan Khuma zuia Pathian thu an hril chanchin hi ngaihnawm tak a awm a. Thanga sawi dan chuan Khuma nena an zin chhuah chuan an khaw tlawh apiangte hnenah inthawina hlan tawh lo turin an fuih zel a. Inthawina hlan ngai lovin Isua an rin chuan Pathianin a humhim tlat dawn a ni, tiin an sawi zel a. A chang chuan an thusawi chu a dik ngei em tia fiahna tawn chang an nei a. Ring lo ṭhenkhatin mi, Kristian nih hnua a dam lohin Pathianin a tidam nge tidam lo tih lo ngaichang ran an awm ṭhin a. Thi zui ta an awm laiin mak taka lo dam chhuak an awm nawk bawk a ni. Khuma leh Thanga chuan, “Pathian chu ramhuai leh thlarau sualho zawng zawng aiin a chak zawk a, a ropui zawk a ni,” tiin an sawi ṭhin a. Pathian chu Siamtu, Enkawltu leh Puitu a ni a, amah rin chu chatuan nun neihna a ni a, a ring duh lo chuan hremna nasa tak an la hmachhawn tur thu te an sawi ṭhin.
Heng hun laia an thusawi hi a lo dawngtu khuate hian Pu Buanga leh Sap Upate hun laia an thuhril an lo dawnsawn ang thovin, rinhlelhna nen an lo thlir a. “British sawrkar hian chem lova lu lak an tum a nih hi. Missionary te hi kan sakhua titawp tura an rawn tirh an ni a, Pathian kan biak dan te hi min tihtawpsak chuan kan thi vek dawn a ni. An thuhril hi kan awih vaih chuan harsatna nasa tak kan tawng ngei dawn a ni,” tiin an lo indaikhalh a. Hetianga lo dotu an awm zel lai hian an thuhril lo dawngsawng duh hi an awm ve zel bawk a.
Kan sawi mek Khuma leh Thanga zin hian hemi ṭum hian Mizoram hmar lamah kalin Sawleng an thleng a. Hmar lamah kal zelin Sailo lal awp chin Mizoram hmar tawp thlenga kalin Manipur ramri an thlen a, Tuiruang an thlen chuan chhim lamah an let leh ta a. Lasi leh thlarau luah ram, Ṭawi tlang velte paltlangin chhim lam zin Phaisama an va fin leh ta a ni. Lunglei huam chinah engemawchen an zin leh hnuah Aizawlah an let leh ta a ni. Dodalna tam tak karah chanchinṭha chu an hril zel a, miten ṭha taka an lo dawnsawn thu sawi tur an nei zel a ni (phek 60).
Kum 1901-a Zosaphluia lehkha, February ni 13-a a ziahah chuan Sazuin buh an seh nasat avanga buaina an tawh thu te a sawi rualin Mizoram chhim lamah Kristiante’n tihduhdah an tawrh thu a ziak a. Kristian tihduhdah tuarte chuan Zosaphluia hnenah zualkovin, engtikah nge anmahni thlamuana an hnena awm tur mi an lo kal dawn tiin an zawt a, chutih laia zin mek Khuma leh a ṭhiante chuan tihduhdah tuar khua Pukpui mite mamawh chhanna ang maia engemawchen an va chamchilh avanga a lawm thu a ziak a ni (phek 71).
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah ringtu hmasate chanchin hi chhunzawm kan tum ang.