Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 192 : Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga

Kar hmasa khan Khuma thih thu leh a hriatrengna lung, Mission Veng Kohhran biak ina an phun thu kan sawi kha a ni a. Tun ṭumah chuan Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga a nih thu sawi kan tum dawn a ni. Kan thu lakna hi Zoram Nghahchhan tih bu Rev. Lalnghinglova ziak, phek 194-196 chhunga mi leh Buata Bawihtlung ziah Lal Ropui Vanphunga Sailo (https://buatabawihtlung.wordpr...) tih leh Martar Chalbuanga Chhangte - Mizo zinga Kristian Martar hmasa ber (https://buatabawihtlung.wordpr...) aṭanga lak chhuah a ni.

Chalbuanga hi Vanphunga khua, Khandaih tlangval a ni a, Chhangte hnam a ni. Vanphunga hi Sailo thlah kal zel, Zahmuaka tuchhuan ngana ami a ni a, an inthlah chhawn dan chu hetiang hi a ni. Zahmuaka fa Ṭhangura, Ṭhangura fa Thangmanga, Thangmanga fa Sailova, Sailova fa Chungnunga, Chungnunga fa Rohnaa, Rohnaa fa Lallula, Lallula fa Lalpuiliana, Lalpuiliana fa Lalsavunga, Lalsavunga fa Lalphunga, Lalphunga fa Pawibawia, Pawibawia fa Vanphunga a ni a. He Vanphunga khaw chanchin hi kan sawi tur chu a ni a, Vanphunga fapa Awksarala chu Phullenah kum 1954-a lal ban thlengin a lal a ni.

Vanphunga hi Pawibawia fa pasarih zinga a upa ber a ni a, an unau hian Khandaih leh a chheh velah mahnia khua nei hrangin an lal hlawm a. Khandaihah Vanphunga a lal a, Sihfa leh Tualbungah Thangkama a lal a, Buhban leh Lungpherah Lalzika a lal a, Khawruhlianah Khawzadala a lal a, Lailakah Lalruaia (Cheri fa) a lal a, Ruallungah Thawngliana (Lalchawivungi fa) a lal a, Saitualah Dorawta (Letvungi fa) a lal bawk a ni.

Vanphunga hi Changzawl lal a ni a, in tam tak neiin ei leh barah an hnianghnar a, nuam an ti em em a. Chuvang chuan an khua chu ‘Vanlai’ an ti a, Kristian erawh chu tlem te an ni a. Changzawl khuaah chuan Hrilluta Chhangte hi lal Sadawt hnuaia puithiam, ‘Tlapawi’ an tih hi a ni a. A nupui Famthangi nen fa paruk an nei a, a mipa awmchhun chu Chalbuanga a ni a. Chalbuanga chuan Pathian thu awih nih a lo duh ta a, chutih lai chuan Liangkhaia hovin Kristian chu tlem te an la ni a.

Kum 1901 January ni 22-ah India awptu British lalnu Queen Victoria-i chu a thi a, a fapa Edward VII-a chu lal a lo ni ta a. Hetih lai hian Tarmita (J.Shakespear) chu Mizoram awptu Bawrhsap (Superintendent) a ni a. ram inchuha buaina awm thin chu tihtawp nan lalhote lalram chin a siamfel sak a, chutianga ram semtu a nih avang chuan Tarmita chu ‘Ram sem Sap’ tiin an lo sawi thin bawk a ni.

Atira kan sawi tak ziaktu pahnih zinga Buata Bawihtluang chuan, “Chutia Mizo lalten kum 1901-ah ram an insem fel hnu chuan Vanphunga chuan, “Pawibawia tu leh fate hi Tuirini leh Tuivawl inkarah kan leng lo ang, kei Khandaihah ka kai ang e,” tiin kum 1901-ah Sihfa atangin Khandaih a kai, tia a ziah laiin Rev. Lalnghinglova chuan Changzawl aṭang hian Vanphunga hian Khandaih a kai niin a ziak thung. Engpawh ni se, Vanphunga pi, Saitual lalnu Rohlupuii (Lalphunga nupui) a thih hnuah a khua ten Vanphunga an bel a, tichuan Khandaihah hian Vanphunga chuan khaw lian tak a din a, Zosap te leh Bawrhsap te pawhin an ngaihven hle a. Zosap te chuan August ni 1, 1903 khan Khandaihah hian Mizorama Sikul nghet hmasa ber te zinga mi chu an din ta a. Zirlaite hi puitling an ni deuh ber a, hming ziak pawh 116 zet an tling a ni.

Sikulah chuan Pathian thu an sawi thin bawk a, Pathian thu awih pawh an lo awm ve ṭan a. Kum 1904 November ni 2, Nilaini khan Zosaphluia chu Khandaihah kalin Pathian thu awih hmasa te chu Baptisma a chantir a. Baptisma chang zingah hian Mizo Kristian martar hmasa ber Tv. Chalbuanga Chhangte pawh a tel ve a ni. Hemi ṭum hian, Zosaphluia chuan Khandaih sikul zirtirtu Hrangsaipuia chu Saimanliani nen November ni 7, 1904 (Thawhṭanni) in kohhran dan ziktluak takin a inneihtir a, anni hi Mizo zinga kohhran dan ziktluak taka innei hmasa an ni awm e.

Khandaihah chuan Kristian an pung zel a, Kristian lo te chuan an ngaimawh ṭan hle a. Kum 1905 December ni 3-ah lal ina zu an in laiin Khawnbawl upa pakhat chu a kua a khawh a, a ni la la chuan a thi ta mai a. Tichuan hri chu a leng a ni ta mai a, puitling pawh mi 50 chuang zet an thi zui ta a ni. He hrileng hi lal leh upate chuan Pathian thu awihho ten ramhuai lal Sahmula an tih thinrim vangah an ngai a, Kristiante chu an haw ta em em a. Sawrkar mi tirh kawmpawndar ten tui tihthianghlimna tura tuikhura damdawi an phul te chu, Kristianten hrai hlum vek an tumna angah an ngai a, an buai ta hle mai a ni.

Khandaih khuaah chuan Kristian an pung ve hret hret a. April ni 8, 1906, Pathianniah chuan Khandaih khuain Tuivaia Sangha tlangvuak an neihnaah Thlarau Thianghlim harhna a lo thleng a. Hnuneka Pawihte atanga inṭanin Harhna chuan a man zel a. Sangha vuak pawh ngaihsak hlei thei lovin Tuivai kamah an zai a, an lam ta map map mai a. Chutiang taka kut benga lam kual chu an la ti ngai meuh lo va, mak pawh an ti hle a. Kristian te chuan Chawlhni an serh a, sikulah chuan kalin Pathian thu te an ngaithla a. Chutianga Kristianten chawlhni an hmang a, an awm ta mai mai chu intodelh lohna kawng niin lal leh upate chuan an ngai a. Kawla ni chhuak chhiara feh chhuah pawhin hawp khawp thar a har nen, engtin nge khamkhawp an thar ang le, tia ngaihtuahin Chawlhni an serh te chu an duh lo a. Pathian thu awih an lo pun zel chuan, an khawtlang inrelbawl dante chu a buai vek ang a, an khawtlang nun chu ti chhiain, khaw inlungrual leh nuam tak an nihna kha a chhe vek dawnin an ngai a, chuvang chuan Pathian thu awihte tihrem chu an tum ta a.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.