Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 193: Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga thih dan

Kar hmasaa Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga chanchin kan sawi kha kan chhunzawm dawn a ni.

Kan sawi tawh ang khan Chalbuanga Chhangte hi Vanphunga khua, Khandaih tlangval a ni a, Liangkhaia hova Kristian chu tlem te an la nih lai aṭanga an zinga tela Pathian thu awih nih duh kha a ni a. Kum 1903-ah Zosapten Mizoram khaw hrang hrangah sikul an din khan Khandaiahah pawh August ni 1 khan din a ni ve a. Zosaphluia ziah dan chuan khang khaw10-a sikul an dinte kha - Khawrihnim, Phulpui, Zukbual, Lungtan, Biate, Khawreng, Hmunpui, Maite, leh Khandaih te an ni a (K. Thanzauva, Reports of the Foreign Mission of the Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1957, phek 20). Zukbual hi Reiek a ni a, Lungtan hi Khawzawl thlang lam rala mi hi a nih hmel a, Khawreng hi chu kan hre mai lo a ni. Khandaiahah pawh sikul an din chhan ber pakhat chu Pathian thu zirtir a nih angin Pathian thu awih an lo awm ṭan ta a, chung zinga mi chu Chalbuanga hi a ni.

Kum 1904 November ni 2, Nilainiah Zosaphluia chu Khandaihah kalin a baptisma a chantir zingah Chalbuanga Chhangte pawh a tel ve a ni. Chutia baptisma chang an lo awm takah chuan mi dang pawhin an ngaihven a, Kristian an pung zel a, chu chu lal leh a khawnbawl upaten an ngaihmawh ṭan ta a. Kan sawi tawh angin lal leh a khawnbawlten zu an innaah a upa pakhat chu a kua a khawh a, tuihri veiin a thi ta mai a. Tuihri chu a darh zela, mi 50 emaw zet an thi ta a ni. He hrileng hi lal leh upate chuan Pathian thu awihho ten ramhuai lal Sahmula an tih thinrim vangah an ngai a, Sawrkar mi tirh kawmpawndar ten tui tihthianghlim nana tuikhura damdawi an phul te chu, tûr phulah ngaiin Kristiante chu an haw ta em em a a nih kha.


Kum 1906-a Tuivaia sangha tlangvuaknaah Thlarau Thianghlim harhna a lo thlen khan sangha vuak pawh ngaihsak hlei thei lovin an zai a, an lam ta map map mai kha a ni a. Kristian ten Chawlhni an serh a, sikulah kalin Pathian thu te ngaithlaa, hna thawka chhuak lova an inkhawm chu upaten an ngaithei lo em em bawk a. Pathian thu awih an lo pun zel chuan, an khawtlang inrelbawl dan te chu a buai zo ang a, khaw nawmna leh inlungrualna a tichhe dawnin an hria a, Pathian thu awihte tihrem an tum ta a. Kum 1906 chu Khandaih lal Vanphunga leh a khawnbawl upaten an khuaa Kristiante an tihduhdah ṭan kum a lo ni ta a ni.

Kum 1906 May thla a lo nih chuan ṭo te an haw zo va, ruahthimpui a lo thawk tawh a. Fur khua a inṭan mek a ni a, ruah pawh a tam ṭan tawh hle mai. Chutiang khua a nih chhoh lai chuan kawng hrang hrangin Kristiante chu an tiduhdah ta a. Rev. Lalnghinglovan Khandaih khuaa Kristiante an tihduhdah dan a ziah chu hetiang hi a ni: Pathian thu an sawina Khandaih sikul te chu dai pawnah sawntirin tawm hulna awm mang lovah an inkhawm tir a. Ruahpuivanawn sur lai tak te hian ṭhenkhatin khua aṭanga hnawhchhuah an tawk a, zan lai laiah te hian an hnawtchhuak ta bawk a. An pawnthuah neihchhun tuia leih huhsak te, leh hrehawm dang tam tak an tuar a ni (Zoram Nghahchhan, phek 195). Khandaih khuaah chuan tlangval Chalbuanga hi a tuar nasa ber a lo ni ta. Vawi duai pawh an vaw lo, a hnungzanga an vuakna kher kha chu a lo na zual deuh deuh a ni ang chu, a dam thei lo va, a tui hluam hluam reng mai a. Thlawhhma kawng zawh erawh chu a ṭhulh chuang lo. A thiam ang tawk tawka a inenkawl chung chuan dam lam a pan thei mang lo va.

A chhungten an khawngaih si a, nupui nei mai se a ṭhain an ring a, lal leh upate khan vuak an ṭhulh phah chuang si lo, ani lahin Pathian thu awih chu bansan a tum ikhaw si lo. Chalbuanga nupui atan chuan Kristian nula ngei, a neih awm tak an bethlu ta a. Inneih tuma an inbuatsaih reng lai chuan a hnungzang na kha a dam thei si lo va, a khuate pawh a sik zui ta zel a. Chu chauh ni lovin natna dangin a tlakbuak ta zel a, a chhungten an mangangpui lai chuan thlaphang lo tura chahin, “Lalpan ka retheih reng hi a phal bik lo vang, kan chhungkua khaiding tur hian khawchhak lam aṭangin mi pakhat a lo kal ang a, Mambawihi (Khualluthangi) hi in lo neihtir dawn nia. Pathianin rem a la ruat dawn e,” a ti a. A na chu a zual zel a, chhel takin a tuar zel a. Tuk khat chu a hnungzang nâ tui hluam hluam ṭhin kha a lo hil ta duak a, a dam dawn emaw an ti a. Ani lah chuan, “Min hruaitu tur an lo thleng ta e, an hnenah ka kal ve mai dawn a ni. Ka kalsan tawh mai ang che u,” a ti a. A chhungte rethei leh thlaphang tak chu Lalpa ramah chatuana chawl turin a kalsan ta a ni, tiin Rev. Lalnghinglova chuan a ziak a (Zoram Nghahchhan, phek 195). Khandaih khaw Kristiante zingah vuak tuar lo pawh an awm lo hial awm e, chutiang zingah chuan Thilluta fapa Chalbuanga chu Mizo Kristiante zinga martara thi hmasa ber a lo ni ta a ni. Chalbuanga Chhangte thih ni tak hi ziaka chhinchhiahna kan hmu zo lo va, kum 1906 May thla aṭanga tihduhdah tuar ṭan kha an ni a, a hnungzanga na taka an vuakna dam thei lo zual zel chu khawsik leh natna dangin a tlakbuak zui avanga thi ta kha a ni a. July thla lama thi emaw a ni mai thei e.

Rev. Lalnghinglova ziah zel dan chuan, “Chalbuangan a thih dawna khawchhak aṭanga lo kal tur a sawi kha, a farnu Khuallutthangi neihtir tura a rawn ang khan, Pathian thu awih hmasa zinga mi Chawnghnuna, Hmunhmelṭha khaw mi chu a lo kal ta tak tak a. Khualluthangi chu a rawn be ta chat mai a, tluang takin an innei ta a. Chawnghnuna hi Liankhama khua, Zawlnghak, sang khua an tih aṭanga Hmunhmelṭhaa lo pem a ni. A ute chu Sathleia leh Bawkpuia an ni a, an pi pute aṭanga pasalṭha chhung an ni. An sa kah, sai hnapthleng leh Tumpang sial ki te pawh G.M. High school, Champhai museum-ah a la awm. Chawnghnuna hi Hmunhmelṭha khaw lalpa Sangan khawchhiar ni tura lehkha zira a tirh a ni a, kum 1911-a khawchhiarpuia sawrkar khwchhiar lo ni ta kha a ni,” tiin a ziak (Zoram Nghahchhan, phek 196).

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah ringtu hmasate chanchin dangin chhunzawm kan tum ang.