Sulhnu 194 : Pastor Bankuaia Tlanglam Zai

Kar hmasa khan Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga thih dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Pastor hmasa zinga mi Bankuaia chanchin ngaihnawm tlem kan sawi ang. Kan thu lakna chu Rev. Lalnghinglova lehkhabu, Zoram Nghahchhan a ni ber ang.

Bankuaia hi Hmunṭha kiang, Khawhreng Bunghmunah a piang a, a pian kum chu 1890 a ni, tiin K. L. Liana chuan a ziak a. A sawi zel dan chuan Bankuaia pian hnu lawkah a pa Lala hian a thihsan a, naupang tê a nih laiin a nuin a thihsan ve leh a. Chuvangin a û Kawia nen rethei takin Chhawrtuiah chhungte belin an khawsa chho ta a ni. Kum 1910-1911 Mautam lai te khan Sairangah buh an zu phur ṭhin a, Bankuaia chu a hah theih em avangin lehkha zir a chak a. Daktawr Sap tia an koh, Dr. Fraser-a hnenah an hrilh a, anin chawm a lo remti a, Lower Primary thlengin a zir chhuak a, Chhawrtuiah a haw leh ta a. Ni khat chu Circle Interpreter (C.I.) puak a phurhsak a, chu C.I. chuan an zin kawngah chuan C.I., Mizovin ‘Khawchhiar’ an lo tih chu nih tum ve turin a fuih a, Khawchhiar a nih loh pawhin Pathian thu zir ve turin thurawn a lo pe a ni. Tichuan, Zosaphluia hnenah an sawi a, anin Cherrapunji-a Pathian thu zirnaah a lo tir a, kum 1916-ah a zir ṭan ta a. Kum 1918-ah a zir zo va, Tirkoha lak a ni zui ta a ni. Kum 1920-ah Khuangkungi nen an innei a, fa pasarih an nei. Tirhkoha an lak hlimah Khawbungah an dah a, kum 1924-ah Pastor-ah nemngheh a ni a, Vanchengpuiah an sawn ta a. Kum 1958-ah upat pensawnin a chhuak a, hemi kum vek September ni 14 hian a rawngbawlsak Lalpan hnenah a chawl ta a ni, tiin a ziak (https://www.vanglaini.org/gues...)

Bankuaia chanchin an sawi apianga an sawi tel ziah, ngaihnawm tak chu ‘Tlanglam Zai’ a sak thu hi a ni a. K.L. Liana sawi dan chuan, Ka bai mai dawn e, ka arpa hluisen khuanmawia, a thak nan vaihmarcha e, tih hla a sak avangin kohhranin mi pakhat an phuar a. Chu chu Pastor Bankuaia hian a chhui ta a. A satu pa lah chuan mi ta a ruk pawh ni lo, ama arpa ngei chu a duh leh a bai ang a, a duh dan dana a talh chu kohhran pawisawina reng nia a hriat loh thu a sawi ve bawk a. Pastor Bana chuan upaho hnenah, “Ka bai mai dawn e, ka arpa hluisen khuanmawia, tih hi in hua em ni?” tiin a zawt a, upate chuan an huat loh thu an hrilh a. “Anih leh ‘a thak nan vaihmarcha e’ tih hi in hua em ni?” a han ti leh a, upate chuan an huat loh thu an hrilh hnu chuan kohhranin an phuar chu a phelhsak ta a niawm chu, tiin a ziak a. Hei hi kan lo hriat ṭhin dan nen a inang lo deuh a, han sawi chiang deuh dawn ila.

Atira kan sawi tawh angin Rev. Lalnghinglova sawi dan kan sawi chhawng dawn a ni. Khawbunga a awm laiin an upate kha an duhtuiin an fir em em a, chu chu Zoram puma an awm dan a ni tlangpui reng a. Kristian tlangval chuan hlo thlova nula lawm te, zu in te, feh kawnga nula chhawm te, kaihlek hla sak te, lengzem zai sak te chu an awih lo vek a. Pastor Bankuaia khan upate kha an fir lutuk deuhin a hria a, han sut nem deuh a duh hle mai a, mahse, tihngaihna tak hre lovin eng emaw chen a inkhap a.

Tukkhat chu nau paw chungin a kawtah ni lum a lo ai a, upa Ringchina hi a lo kal a. Pastor chuan upa Ringchina lo kal chu haiderin lehlam hawiin, “Ka bai mai dawn ka ar hlui sen khuanmawia, a thak nan vaihmarcha e, lal hmarcha,” tiin Tlanglam Zai ngei mai kha, runluih deuh chung hian ring deuh fe hian a han sak khum ta a. Ani, upa duhtui ve tak mai chuan mak a ti hle mai a, upa dangte a hrilh ta a. Annin an lo ngai pawimawh hle mai si a, an inrawnkhawm a, Pastor chu hrilh ṭhain an hria a. Upa zinga phanchang deuh ber Sikhawa chu an tir ta a. Tichuan le, upa chuan huphurh tak chung chuan Pastor inah chuan a han kal ta a. Ani Pastor chuan, “Lo leng rawh khai, eng nge i duh tak le?” a lo ti ve mual a. Upa chuan, “Hei le, Sawiveli pa, upahovin biak duhna che kan nei deuh a ni e,” a han ti a. “Eng thuah nge ni ta?” a han ti chu, upa chuan, “Hei, hotupa berin kan khap ṭhin kha i lo sa a ni awm a,” tiin ṭi deuh tak chuan a han ti ta dek dek a. Bana chuan bung deuh vut hian, “Eng hla maw?” a han ti deuh hu a. Upa chuan, “An sawi dan chuan Tlanglam Zai, Ka bai mai dawn ka ar hlui sen khuanmawia, a thak nan vaihmarcha e, lal hmarcha,” tih hla kha a han ti a. Upa hlauhthawn ang ngei khan pu Bana chuan, “Leh mai mai ṭhin a, ka arpa na na na chu ka duh leh ka bai ang a, ka duh leh ka tlak ang a, ka duh leh ka kang ang a, nangni khap theih em ka nih ang?” a lo ti bung vut mai si a. Upa chu a zak nasa khawp a, ze deuh ṭhal ṭhal chung chuan kal pahin, “A nih leh Sawiveli pa, kan la sawiho a ni ang chu maw?” a ti ngam hram a, a hawsan ta a.

Chutia an khap bur ṭhin Tlanglam Zai ngei mai Pastor berin a sa ta mai chu engtia tih tur nge pawh an hrethiam lo hle mai a. Eng tin tin emaw kohhran kawmitia sawi an rawt ngam ta hram a. Pastor chuan an fir lutuk nia hriain upaho nawr deuh a duh si a, upahovin kohhranho mitmei veng intiin ṭan an khawh bawk si, an sawiho ta zek mai a. Chutia rei tak inhawng taka an sawiho takah chuan upaho chu Pastor chuan a su nem ta deuh a. Anni upaho pawhin an lo ngaithiam ta deuh bawk a, sawt pawh a sawt hle chuan a hre ta angreng hle a ni, tiin Rev. Lalnghinglova chuan a ziak a. (Zoram Nghahchhan, phek 56-58)

Sawiveli hi Pastor Bana fanu, Darlawma nupui a ni a, Mission Vengthlangah an tu leh fate nen an khawsa a, kumin 2025 hian an nupaa mual an liamna pawh rei tawh tak kha a ni. Sawiveli nuṭa pakhat chu Bawlliana, Mission Veng, Sikulpuikawna mi kha a ni a, District Council hun lai pawha Development Officer lo ni tawh, a hnu zelah Supply Department aṭanga Joint Director-a pensawn ta kha a ni a. Bawlliana hi mi dik rumrut mai, corruption haw em emtu niin Zoram Today Editor chuan a ziak. (https://zoramtoday.in/Articles...)

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.