Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 201: Bombay Customs-a Tonic Solfa buaina
Kar hmasa khan Sap rama Angel Zai an hriat leh ram hrang hrang atanga Angel zai an an rawn sawi belhte kan sawi kha a ni a, kha lam kha chu kan duhtawk ang. Tun ṭumah chuan zaina lam tho, Tonic Solfa khawlhâ kan lo neih ṭan dan ngaihnawm tak chanchin kan sawi ang.
Welsh missionary-te kaihhruai khan Mizorama Kristiante kha kan lo awm hmasak avangin kan hlate kha a thluk ziah chhuah nan Tonic Solfa kan lo hmang ṭhin a. Lehkhabu chhut nana an rem khawm ṭhin Khawlhâ kha suan a ni a, solfa khawlhâ pawh chuti tho chu a ni a. Tuna computer hmanga lehkhabu kan chhut hma kha chuan khawlhâ kha suana a ni vek a. Suan kha a nem avangin, thir chi hnih tin leh antimony nena chawhpawlh a ni a. Synod Press kawmthlang leh a chhehvelah khawlha hlui, an hman duh tawh loh an paih te kha vai sairawkherh kawm tih rit nana chhun atan te, marble hmanga kan inkàrnaa a drawk (striker) kan tih atan te khan kan chhung ṭhin kha a ni a. Suan zawng kha kan tam avangin keini chuan kan chang ve thei mang lo va, Synod Press kawmthlang chiaha Zonunmawia te hi chuan an chhar khawl thei ṭhin hle.
Kum 1985 aṭanga Synod Press-a ka thawk ve tirh chuan, letterpress an tih, suan aṭanga siam khawlhâ kha lehkhabu chhut nan kan la hmang nasa hle a, kum 1986 aṭang khan electric typewriter kan hmang ṭan a, kan khawlha hmel pawh typewriter hâ ang hlir a nih ṭhin kha. Kum 1988 aṭangin electronic typesetter kan hmang leh a, khawlhâ kha daisy wheel an ti a, kan lehkhabua hawrawp hmel pawh chi hrang hrang kan hmang thei ta a. Kum 1990-ah chuan Germany rama mission pawl ṭanpuinain computer hi kan nei ve ta a ni. Tichuan suan khawlhâ leh Computer khawlhâ hmang kawpa eng emaw chen kan kal hnuah kum 2000-ah chuan suan khawlhâ chu kan hluihlawn ta a ni. Khang hun lai, kum 1990 kha chuan Mizoramah computer nei kha kan la tlem a, DC office-a National Informatics Center leh Econonic and Statistics office chauh kha nei kan la ni ta awm e. Economics & Statistics office kha chuan khawl pahnih an nei na a, an hmang thiam mai ta lo va. Informatics leh Synod Press khan kan hmanna chu inang diak diak lo mah se, Mizorama computer nitina hmang hmasa kha kan ni ta a ni. Keini ai khan Informatics Center khan an nei hmasa a, Mizorama nei hmasa ber an ni.
Khawlhâah khan lo let leh tawh ila. Kum 1908 aṭangin Mizorama lehkha chhutna khawl hmasa ber chu Welsh missionary Rev. Dr. Peter Fraser-a rawn ken luh kha a ni a, ‘Kraws thu’ tih kha lehkhabuthehlêp an chhut hmasak ber a ni a, damdawi ei dan tur ziahna lehkha them kha an chhut tam ber a ni. Mizorama kohhran thlakip chhuak hmasa ber Kristian Tlangau pawh kha Fraser-a khawl, ‘hand press’ hmangin kum 1911-ah chhut ṭan a ni. Ani kha Mizoram aṭanga an sawn chhuah tak avangin a khawl kha a keng chhuak ta zel si a, kan ram khawl hlu tak chu a chhuak leh ta a ni. Mizoramah lehkha chhutna khawl a awm tak loh avangin sipaihotu lu ber Loch-a khan Welsh mission tan khawl leina a pek hmangin kum 1914-ah khawl thar ṭha tak an nei ta a ni. Heng khawlte hian lehkhabu chhut nana an khawlha hman chu suan khawlhâ vek kha a ni a, kutin an remkhawm ṭhin a ni. Lehkhabu chhutna khawlhâ ang tho chuan tonic solfa khawlhâ pawh chu suan a ni.
Tichuan Mizorama lo lut Welsh missionary-te zinga khawlhâ hmang hmasa ber chu Dr. Fraser-a a ni a, Zosaphluian a chhunzawm a, chutiang zel chuan missionary siniar ber khan Press leh Bookroom kha an enkawl zel ṭhin a. kum 1937-ah Pu Samuela a lo chhuak a, kum 1951 thlengin a awm a ni. Pu Samuela hun lai hi vawiina kan sawi tum ber lai chu a ni a, ama sawi dan chuan, “Pastor lam hna bakah Press leh Bookroom ka chang tel a. Ka nupuiin Bookroom enkawl hna chu a vaiin min pui a, ṭha takin a ti a ni”, tiin (Dr. J.V. Hluna, Mizoram Hmar Bial Missionary-te Chanchin, phek 156). Pu Samuela hi Rev. Samuel Davies a ni a, Pu Mena (Rev. E.L. Mendus) thlaktu a ni. Rev. J.M. Lloyd-a sawi dan chuan, “Pu Samuelan Pu Mena hnen aṭanga Press leh Bookroom enkawl hna a lak aṭang khan lehkhabu an chhuah dan chu a duhkhawp lo va, a chhutna khawl a la pachhia a ti bawk a. Chutih laiin zirna lamah leh kohhran lamah lehkhabu chhiar tur mamawhna a zual zel si a, hma lak dan tur a ngaihtuah a. ‘Thingtlang hla tak tak aṭanga lehkhabu lei tura lo kalte hnena hralh tur kan nei tawk lo han hmuh kha a lungchhiatthlak takzet a ni. Naupang sawmten lehkhabu pakhat an inchhiar ṭawm a, chutiang khawpa lehkhabu indaih loh chunga zirtirtuten naupang rizal ṭha tak tak kan lo hmu ṭhin kha a mak thlawt a ni’, a ti, niin a sawi.
J.M. Lloyd-a sawi zel dan chuan, “Kan sawi tak ang khan kan khawl neih chu ‘rahbuk khawl pakhat tlawng mai kha a ni a, khawlhâ indaih lohna a nasa a. Kan khawlhâ neih zawng khan phek li rem a daih chauh a, phek dang rem leh turin rem sa kha chhut zawh phawt a, ṭhiah zel a ngaih avangin lehkhabu pakhat chhut chhung kha a rei thei em em a. Pu Samuel-a khan Press a enkawl hnu chuan khawlha siamna khawl neih a ṭul a ti ta a. Welsh mission ṭhian ṭha tak mai E. Meirion Evans-a, Liverpool khuaa Bootle hmuna press neitu chuan Welsh mission mamawh chu hriain khawlha siamna lian lo te hi Pu Samuela chu a pe a, hei hi kum 1947 a ni. Pu Evans-a khawl pek chu Synod Press mamawh khawlha siam nan a hman theih ta mang loh hlauh lehnghal”, tiin a ziak a (History of the Church in Mizoram, phek 329).
Chutih lai vek chuan Pi Zaii (Miss Katie Hughes) khan Mizote zai a zirtir nasa hle tawh a, ani hi kum 1924 aṭanga kum 1962 thlenga awm kha a ni. Mizoram hmun hrang hrangah zin kualin zaipawl hla tam tak a zirtir a, a zaithiam avanga ‘Zaithiami’ tia an hriat lar tak kha a ni a, a hnu zelah Pi Zaii an ti hlen ta a ni. Pi Zaii hian kohhran zaipawlte hmasawn nan Kristian hla bu te deuh, a thu chauh ni lo, tonic solfa nena chhut chhuaha siam a nih theih nan Pu Samuela chu Sap ram aṭanga tonic solfa khawlhâ chah turin a ngen a, Pu Samuela chuan a chah ta a. Sap ram aṭanga an rawn thawn chu Bombay-ah a lo thleng a, Customs-ho chuan ‘special permission’ tel lo chuan lak chhuah an phal lo va. India rama Customs hotute khan khatih lai khan tonic solfa kha an la hre ngai lo va, ‘sulfa drugs’ emaw an ti tlat mai a nih chu! (History of the Church in Mizoram, phek 329). ‘Sulfa drugs’ kha khatih lai khan damdawi lamah chuan ‘Wonder drug’ ti khawpa damdawi ṭha lar a ni a, a hming tak chu ‘sulfonamides’ a ni a, penicillin an hmuhchhuah hma phei chuan natna hrik chi hrang hrang (bacteria) enkawl nana an damdawi neih ṭhat ber a lo ni bawk nen. India ramah chuan khatih lai khan ‘sulfa drugs’ kha damdawi ṭha leh lar em em a la ni a, Welsh mission-in ram dang aṭanga drugs lakluh phalna la hmasa lova ‘Tonic Solfa’ lakluh an lo tum ve ngawt kha Customs hotute lu tihaitu chu a ni ber mai!!
Tichuan, kan kohhran hruaitu hmasate sawi dan chuan Bombay lawngchawlhnaah Customs hotute chuan ‘tonic solfa parsal’ chu an hreng ta tlat mai a. Tun lai anga mobile phone emaw, email emaw hmanga inbiak zung zungna te hi la awm hek lo, Pu Samuela chuan a thiam ang tawkin tonic solfa awmzia chu lehkhathawnin a zuk hrilhfiah ta a, a chahtu Pi Zaii nen an sawi dun fe a ni awm e. Pu Samuela hrilhfiahna lehkha an lo hmuh chuan Sap ram aṭanga parsal an rawn thawn chu an hawng a, an endik ta a, Mizorama thawn an phal ta chauh a nih chu!
Chutiang chu Mizorama tonic solfa khawlhâ kan lo neih ṭan dan a nih chu. Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan chanchin ngaihnawm dangin chhunzawm kan tum ang.