Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 201: Laisuih tih hi

Laisuih tih thumal hi kan pi leh pute khan an lo hmang tawh ṭhin ngei a, thuziak tih sawi nan an lo hmang ṭhin a ni. Chutiang chu a ni tih kan hriat theihna chu kum 1874-a lehkhabu chhuak, ‘The Progressive Colloquial Exercise in Lushai Dialect of The Dzo or Kuki Language with Vocabularies and Popular Tales (Notated)’ tih buah khan kan hmu a. A ziaktu chu Chittagong Hill Tracts chhunga Deputy Commissioner, Capt. Thomas Herbert Lewin, B.S.C., a ni a, Mizoten Thangliana kan tih kha a ni. He lehkhabu hi Mizo ṭawng zirna bu chhuak hmasa ber a ni a, kan hawrawp a aw b chu la nei lo mah ila, Thangliana’n Mizo ṭawng zirna bu a siam hi Pu Buanga te khan kan a aw b siam chhuah nan an hmang ṭangkai hle a ni.

He lehkhabuah hian hetiang hian Laisuih chu a inziak a. “The word tsci-bai-buk to salute or salaam, and lai-shui writing, with lai-shui-tscier reading, are parts of the Lushai speech, but the people themselves have no written character, nor do they employ among themselves any form of salutation or politeness”, tiin (phek 65). A aw b kan la neih loh avangin Tsci-bai-buk tih hi ‘chibai buk’ tihna a ni a, Thangliana hian kan lam rik dan chu a benga a hriat angin Sap takin heti hian a lo ziak a. Lai-shui chu thuziak tihna a ni a, a sipel erawh chu tunah chuan laisuih kan ti ta a. Lai-shui-tscier tih pawh ‘Laisuih chhiar’ tihna a ni. ‘Chibai’ tia kan han inlawm te pawh, tun hmain kan pi leh puten an lo ti ngai lo na a, hawihawmna lamah pawh hma kan sawn ve ta zel a nih hi.

Kum 1898-a Pu Buanga leh Sap Upa siam, ‘A Grammar and Dictionary of the Lushai language (Dulien dialect) tihah khan ‘lai shuih’ awmzia chu ‘paper, reading and writing’ tiin an lo dah a (phek132). Thanglianan ‘thuziak’ a tih kha a lo hausa ta hret a, ziak leh chhiar tihna a ni tel ta a. He grammar leh dictionary bu hi Thangliana hnu kum 14 zet liam hnua siam a ni na a, lehkhapuan, ziak leh chhiar tia thil hrang pathum sawina nia Pu Buanga te ziak hi hriatthiam a har deuh. Kum 1940-a chhuak Pu Buanga Dictionary kan tih mai, ‘Dictionary of the Lushai Language’ kha Asiatic Society chhuahsak a ni a. Sap Upa nena an siam dun ni tawh lovin amah Pu Buanga siam bik kha a ni a, khatah pawh khan laisuih chu - lehkhapuan, ziak leh chhiar tihna a ni a la ti ta zel a. Sap zingah Mizo ṭawng thiam bera kan ngaih Pu Buanga meuh khan heti hian lo ziak mah se, laisuih chu thuziak tihnaah pawm ila. Lehkhapuan ruak, thuziak awm lohna emaw chhiar tihna emawah te hi chuan pawm lo ila a fel zawk lo’ng maw kan ti a ni.

Laisuih tih thumal hi eng tihna nge chu kan hre lo na a, thuziak tih nan kan hmang a ni tih chu Thangliana ziak aṭang hian kan hre thei a. Chinese-hovin thuziak an tihna emaw, ram dang zinga kan khawsak laia thuziak tih nana an lo hman kan hmang zui ve ta pawh a ni mai thei e. Thuziak nei ve ngai si lo khan he ṭawngkam kan lo nei ve tlat hi thuziak kan hmuh tawhna hmunah kan lo khawsa tawh tihna emaw, keimahni ngei pawh hian kan lo nei ve tawh a, kan thlang tlaknaah kan hloh ta tihna emaw a ni thei bawk awm e. ‘Kan pi pute khan thuziak an lo nei tawh ṭhin a, savuna zial a ni a, a kawltu khan a hlutna hre chiang lovin sum khuh nan a lo hmang a, ui rilṭamin a pet a pet a, a pu bo ta a ni’ kan lo tih ṭhinte kha kan laisuih chu a ni thei mai lo maw? Kha savuna thu inziak hlu tak kha an chhiar zawhah an zial a, a laiah hruiin an suih ṭhin ang a, laisuih tiin kan sawi ta zel pawh a ni mai thei asin!

Laisuih chu thuziak tih nana kan lo hman ṭhin avang chuan kum 1898-ah Mizorama chanchinbu chhuak hmasa ber hming atan an rawn hmang ta nawlh mai a. Kuta ziak a ni a, a tihpun nan carbon paper an dah thuah a, kutziak thiam leh mawi deuh an ziahtir niawm a ni. Tu ziak nge pawh hriat a ni lo va, khang hun laia ziak thiam awm tawh kan hriat chian te chu Chaltlang lal Thangphunga te, Durtlang lal Suaka leh Lungleng lal Khamliana te kha an ni a. Anniho ziah kha ni se chu, lal fing leh hriat hlawh an nih avangin an sawi chhuak ngei ang a, a nih loh pawhin an tu leh faten an sawi ngei tur a ni a. A tu amah hian an sawi si lo. B. Lalthangliana chuan, “Kum 1898 khan kutziakin Mizo Chanchin Laisuih a chhuak nawlh mai a, Mizo ṭawng chanchinbu chhuak hmasa ber a ni. Sawrkar chhuah a ni a, sawrkar thupek leh thingtlang khaw chanchinte a chuang ber a, lal hnenah an thawn ṭhin. Eng tikah nge a tawp a, ni engzat danah nge a chhuah ṭhin tih a hriat theih tawh loh. Tuna a copy kan hmuh theih chhun chu No. 2, 1898 leh No. 4, 1899 te chauh a ni ta” tiin a ziak a. Footnote-ah heti hian a ziak bawk a: “Rev. C.L. Hminga England a zin ṭumin, Serkawna awm tawh Rev. F.J. Raper a tlawh a, ani chuan a thil hlui kawl ṭhenkhat a haichhuah zingah ‘Laisuih’ hi a hmu tel a. Rev. C.L. Hminga chuan a rawn hawn a, Pu R.L. Thanzawna, chutih laia Director, Information Department kutah a hlan a, Mizoram museum-ah dah a ni ta’ tiin. (India, Burma leh Bangladesh-a Mizo Chanchin, 2014, phek 728 leh 729). Pu Raper-a te, Pu C.L. Hminga leh Pu Thanzawna te fel zarah kan chanchinbu hmasa ber chu a kimin nei lo mah ila, a lo chhuak tawh ngei a ni tih finfiahna kan lo nei thei hi an fakawm hle a ni.

Lehkha ziak emaw thuziak emaw tih nana laisuih kan lo hman ṭhin chu kan hmang zui zel ta lo va, ṭawng upa zingah a tel ta vel mai mai a. Mi ṭhenkhatin laisuih tih ṭawngkam chu an tungding leh a, a lawmawmah kan ngai. Pachhunga University College chuan Mizo historian leh ziak mi langsar Pu B.Lalthangliana hnenah thu leh hla hmanga Mizo hnam insuihkhawmna kawnga mi thawhhlawkte hnena an pek ṭhin, ‘Laisuih Award 2023’ chu November ni 3, 2023 khan an hlan a. Laisuih Award hi mi 3 in an lo dawng tawh a. Kum 2011 khan hla phuahthiam Pu V.Thangzama chuan a lo dawng tawh a, 2015 khan hla phuahthiam leh zaithiam Pu Lalnunmawia (Valtea) chuan a dawng a, 2018 khan Tahan lama Mizo Zaithiam, T-Melody band zaipu, Lalnunsanga hnenah hlan a lo ni tawh bawk a ni (https://dipr.mizoram.gov.in/po...). Government Aizawl North College-in Laisuih Literature Club an din a, an chanchinbu chhuah ṭhin pawh Laisuih an ti a, kum 2018 khan office bearers te inthlangin an kal pui mek a ni (https://ganc.mizoram.gov.in/up....). Serchhipa chanchinbu pakhat hming chu Laisuih tih a ni (https://www.mizoramdirectory.c...).

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan chanchin ngaihnawm dangin chhunzawm kan tum ang.