Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 209: Pathian Khawl
Kum 1908-a Rev. Dr. Peter Fraser-an lehkha chhutna khawl ‘hand press’ a rawn ken luh kha Mizorama lehkha chhutna khawl hmasa ber a ni a, Mizo ṭawnga buthehlep an chhut hmasak ber chu ‘Kraws thu’ a ni. Kha khawlah khan Dr. Fraser-a damdawi siam chi hrang hrang burah damdawi hming bel tur an chhu bawk a, khangte kha ‘hand press’ hmanga an chhut hmasak berte chu a ni. Khang hun lai, kum 1909-1911 inkarah khan Fraser-a kha Mizo eng emaw zatin an bêl a, chung zinga kan hriat lar ber chu R. Dala kha a ni a. Midang kan hriat chian theihte chu Tebawnga te, Kapnghinga te, Sêna te an ni. Fraser-a rawn chhuahpui Saptlangvala (Watkin Roberts) khan heng mite hi ‘hand press’ chu khalh zirtirin, khawlha rem a zirtir bawk a. A ho khan Pathian thu lehkha eng eng emaw kha an lo chhu a, Mizoram hmun tinah an tidarh a, Manipur rama Senvawn lal Kamkhawluna pawhin heng ‘Kraws thu’ leh Pathian thu buthehlep te hi a lo dawng ve a nih kha, kum 1910-ah khan.
Fraser-a ‘hand press’ chu chair bân nei tiat vel a ni a, an khawlhà remah chuan khawl tui an tat a, a chungah lehkha an phah a, lehkha zu delhtu khawl fawngah chuan an nem vak a, a lo inchhu kai ta a, chuvanga ‘hand press’ tih hming an puttir a ni. Chutia ‘hand press’-a lehkhate an chhut chhoh lai chuan a hmingah Lushai Christian press an ti a. He khawl hmang hian kum 1911-ah R. Dala hovin ṭhianzaho intelkhawm mi 11-in Krista Tlangau tih bu an chhuah a, Mizorama Pathian thu thlakip chhuak chanchinbu hmasa ber a ni ta a, R. Dala chu editor hmasa ber a ni nghe nghe a nih kha. Krista Tlangau bu chhuak hmasa ber chu phek 16 a ni a, a phek hnuhnung berah Lushai Christian Press, Aijal, tiin a chhutu press hming tarlan a ni. Kum 1911 October thla aṭanga an chhuah ṭan chu thlakipin an chhuah ta zel a, a kum leh June, 1912-ah a chhe ta hlauh mai a.
He ‘hand press’ khawl thar ni lovin khawl hman hlui, second hand kan tih ang hi a ni. A ṭhat tawk tawh loh avangin a thar leina tur leh ṭul danga hman tur Fraser-a te hian USA lamah ṭanpuina an dil chu a lo thleng a ni tih R. Dala diary aṭangin a hriat theih a. Heti hian May ni 16, 1912-ah a lo ziak a: Mrs. Perkin (America)-in Dr. & Mrs. Fraser and Mr. Roberts hnenah tangka 3000 aia tam a thawn, tiin. A diary-a thu pawimawh tak pakhat, July ni 4, 1912-a a ziah chu, “Dr. Fraser, mission-in an ban a rinawm, tiin Tlangvalan mi hrilh, tiin a ziak a. Hei hi a chhan chu khatih laia Bawrhsap H.W.G. Cole-a nen bawih chhuah chungchanga an inkhin tak vak avang kha a ni a. Fraser-a hi Welsh mission hian an ban lo va, Lakhimpur-ah an dahchhuak ta a, Cole-a pawh sawrkarain Manipur-ah a sawn chhuak ta bawk a nih kha. Tlangvala a tih hi Saptlangvala, Watkin Roberts a ni. July ni 5, Friday-ah chuan R. Dalan a diary-ah heti hian a ziak leh a: Chawhmain favang ang takin khua a mawiin a eng, Khawl a lo thleng ta - Pathian khawl, tiin. Atuk ni 6, Saturday-ah chuan, “Khawl kan vuah zo deuh ta,” tiin a ziak leh a ni.
Hemi kum tho, 1912 June thlaah chuan Krista Tlangauah heti hian a phek hmasa berah Pathian khawl chungchang hi ziak a ni a: Hman deuh va khan miin Pathian hnena khawl an dil vak a, he Krista Tlang-au chhutna hi a rawn pe a. Tin, June thla a mi kan chhut dawn laiin khawl chu a chhe ta hlauh mai a, nimahshela, a tir a Pathian hnena dil chhuak tu te khan ning tawp lovin duh tak maiin a dang an dil ngawt ngawt avangin Pathianin tuifinriat ral hla tak Amerika rama hmeichhe hausha pakhat hnena Mizorama tangka tam tak pe turin a hril a, a rawn pe a. He khawl thar ṭha tak leina pawh hi a lo ni ta a. Chu ti chuan he khawl hi Pathian khawl a ni ti rawh u maw. A ram zau nan a thu thianghlim leh a duhzawng tam tak chhutna a la ni ang a, chu vangin Amerika rama tirhko pakhat lokal ang a nih hi. Ti tak meuhin hmu fiah ila, khawvel zawng hi templ a ni, thil shiam te pawh Pathian tirhko, An lo ni vek - zah tur ani, tiin. Mizo ṭawng an ziah dan hi tun laia kan duhtui ang hi a la ni pha lo deuh a, s aiah sh an la hmang te, tirhkoh aiah tirhko an ti te, tempul pawh templ tia an ziak te leh ziah zawm tur leh zawm loh tur te pawh tun laia kan duh dan nen a la inang lo hle mai.
Pathian khawl chu, kan hmuh ang hian America rama nu pakhat, Mrs. Perkin-in (Perkins a ni zawk awm e) Dr. Fraser-a leh Saptlangvala te mamawh lei nana Rs. 3000 chuang a rawn pek hmanga an khawl lei a ni a. An khawl lei thar chu ‘hand press’ tho a ni a, Rs. 800 man vel a ni awm e. Heng pawisa tho hian Fraser-a khan Khawvelthanga, Maubuang lal hnen aṭanga bawih pali Rs. 160-a a tlanchhuahna te leh damdawi man a tan te, lehkha leh khawl mamawh dang lei nan te an hmang a ni. Heng hun lai, kum 1900 aṭanga 1913 thleng khan US Dollar khat leh India pawisa Rs.0.24 (Naia 24), 1914-1920 inkarah chuan Dollar chu a hlu ta hret a, Rs. 0.32 tluk a ni leh a, kum 1921 atanga kum 1946 thleng khan Rs.0.15 - Rs.0.17 inkarah a inthên a, kum 1947-a India ram independence kum khan Dollar khat leh Cheng khat a intluk ta chiah a ni (https://dailybulls.in/usd-inr-...). Mrs. Perkins-in Pathian khawl leh thil dang atana Rs. 3000 a rawn thawn kha khatih laia US Dollar 72,000 vel a ni tihna a nih chu, a tam hle mai. He khawl hi Welsh Mission ta ni lovin Dr. Fraser-a ta a ni a, chanchinbu pawh hi Welsh mission chhuah ni lovin Mizo Kristian ṭhianzaho chhuah a ni. Chutiang chu thil awm dan a ni a, he Pathian khawl hi Krista Tlangau chhut nan leh lehkhabu dang chhut nan an hmang ta zel a.
Rev. Dr. Peter Fraser-a chu Aizawl Bawrhsap Major H.W.G. Cole-a nen bawih chungchanga an inkhin tak vak avangin sawrkarin Aizawla awm an remti lo ve ve ta a. Kum 1912 October thlaah Fraser-a hi a dam loh tak vak avangin Sap ramah a haw a, a nupui Mary Catherine, Saptlangvala leh R. Dalan an zui haw a. Kum 1913-ah R. Dala hi Mizoramah a lo let leh a, Fraser-a chu British sawrkarah Mizorama bawih ban tura hma la zelin Zoluti (Mary Winchester, hetih lai hian Inns Howie-a nen an inneih a, fate an neih tawh avangin Mary Inns Howie a inti tawh a ni) nen ṭan an khawh lai tak a ni a. Missionary hna lam pawh a ngaihsak hlei thei lo. Kum 1914, June thlaa Welsh Presbyterian inkhawmpuilian General Assembly, Fishguard khuaa an neihah Fraser-a chu a tel a. Kohhran hotuten bawih ban chungchanga a ṭanhmun chu sawipuiin committee hrang hrang pawhin an kawm a, mah se, Fraser-a rilru chu an sawhsawn thei lo va, missionary anga tirhchhuah an remti ta lo va (J.M. LLoyd, History of the church in Mizoram, phek 156-167), kum 1914-ah hian an ban ta a ni. Kum 1915, April-ah Mizoramah a lo let leh a, kum 1912 tawp lama a dam loh avanga a hawsan a bungruate rawn lam khawmin a mi chhawrte hlawh leh chinfel ngai apiang a rawn ching fel a. Mizorama a lo luh leh dawn hian sawrkarin ‘pawlitik thila a inrawlh dawn loh chuan’ tiin a lo luh an phalsak a ni. Hemi kum hian Mizorama chhuahsan hlen a, Lakhimpur-ah a insawn ta a, Welsh Missionary a nih tawh loh avangin daktawr hna thawk zelin a nupuiin Shillong-ah piano zirna hawngin tlem tlem a lo lakluh nen an inchawm ta a ni awm e. Lloyd-a chuan, “The doctor and his wife resumed work at his new post in Lakhimpur in North Assam and he continued his medical work in India, presumably in private employment, intil his early death at the beginning of 1920,” tiin a ziak (History of the church in Mizoram, phek 169). Eng pawh ni se, Fraser-an kum 1915-a Mizoram chhuahsana Lakhimpur-a a kal tak hian a bungraw lakchhuah te leh harmonium bakah ‘hand press’, ‘Pathian khawl’ pawh chu a chhuahpui hlen ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah thil dangin chhunzawm kan tum ang.