Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 212: Dr. Fraser-a dam lo R. Dalan Sap ram a panpui

Kar hmasa khan Fraser-a dam loh vak thu kha kan sawi a, J.M. Lloyd-a chuan a dam lohna hi enteric fever a ti a, a na â vak a, a rilru a buai kan ti kha a ni a. Civil hospital-a daktawrin damdawi a chawh chu a ei duh lo va, thihna kawngkharah ni tam tak chhung dakin a mu, tiin a ziak a nih kha. (History of the Church in Mizoram, phek 156). Fraser-a dam lo chu Saptlangvala leh R. Dala khan an awmchilh deuh rawt a ni.

Kum 1912 October ni 15, Thawhlehni chuan R. Dalan a diary-ah heti hian a ziak a. “England panin Dr. Fraser thlah turin kan chhuak ta. Sairang kan thleng a, dar 1 emaw 2 emaw lai a lawng a kan chuang nghal. Zan khuain lawng a kal,” tiin. Atuk ni 16-ah chuan, “Nilengin lawnga kan chuang, Chalmers Sap awmna kan pel. Zan khuain lawng a kal zel,” tiin a ziak leh a. Sairang aṭanga Cachar-a chhukna awlsam ber chu lawng hi a ni a, Tlawng luiin Tuiruang lui a finna lai hi Katakhal khua a ni a. Chhoh lam chuan kar hnih zet thang a ngai a, chhuk lam chuan ni hnih emaw chauh a ngai a ni. R. Dalan Chalmers Sap awmna kan pel a tih hi Alexandrapur thingpui huan kha a ni a, Zoluti pa James Winchester-a kan thahna hmun kha. Alexandrapur ti lovin a hnuah chuan Katlichera an ti a, chu chu kumin 2025 thlengin a la pu a ni. James Winchester-a kan thahna hmunah chuan Thlarau Bo Zawngtute (TBZ)-in Ṭawngtaina in an sa nghe nghe a ni. Chalmers-a hi a chanchin kan hre tam lo hle a, kum 1894 aṭanga kum 1897 chhunga Pu Buanga te Aizawla an awm lai khan Chalmers Sap hian thingpui a rawn pe thin a, Rose pangparte pawh a rawn thawn a. Zosaphluia te pawh kha thingpui a rawn thawn ṭhin a ni.

Ni 17, Ningani chuan heti hian a ziak leh a, “Zing dar 7 laia Salchapra ghat kan thleng. Reese Sapin a lo hmuak. Dar 2 p.m. a rel a kan chuang a. Zana Chandpur kan thleng a, meilawnga kan chuang a, Salchapra aṭangin Thangi leh Kawlkhuma post card ka thawn,” tiin. Reese Sap a tih hi Welsh missionary Rev. T.W. Reese-a a ni a, kum 1898 khan an nupain Sylhet aṭangin Maulavi Bazar-ah an sawn a. Kum 1905-ah North Cachar Hills chu Welsh Mission field-ah an hawng a, kum 1912-ah an nupain chuta an khawpui Haflong-ah an insawn leh ta a ni . (Sajal Nag, Forbidden Love: Patriarchy, Christian Missions and Disciplining of Female Sexuality in Colonial North East India(https://www.academia.edu/38846...). Salchapra hi Silchar thlang lawka awm a ni a, chutaṭang chuan relin tuna Bangladesh ram ni taah an tlan zel a, Dacca khawpui chhim lam hnaitea awm Chandpur thlengin an kal a. Chandpur hi Meghna luipui kam awm, Bay of Bengal-a luang lut a ni a.

Ni 18, Zirtawpni chuan, “Chhun lai dar 12 vela Gualondo meilawngin kan thleng a, rela kan chuang nghal a. Zan dar 7 laia Calcutta kan thleng. “Lee memorial”-a kan awm,” tiin Calcutta an thlen thu a ziak a. R. Dala hian Gualondo a ti na a, Goalondo a ni zawk a, tuna Bangladesh ram, Brahmaputra leh Padma lui infinna lai taka khaw lian ve tak a ni. A khaw hming aia lar zawk ‘Goalondo chicken curry’ an tih chu a ni a, Calcutta leh Chittagong inkarah meilawnga zin ṭhinte chuan chawhmeh tui ber leh an ei chak em em ṭhin a ni. Tun lai thlengin khang kum 100 chuang liam taa Goalondo meilawnga ‘arsa kan’ tui tak an siam ang kha an la chhawm nung zel a. Bengali eisiamte chuan ‘Goalondo chicken curry’siam thiam nih hi an la intihtheihna a ni. R. Dala te chuan Chandpur aṭang chuan Goalando panin meilawngah an chuang a, Goalando hi Dacca khawpui thlang lama awm a ni. Goalando aṭangin relin Calcutta an pan a, zan dar 7-ah an thleng ta a. An thlenna ‘Lee Memorial’ a tih hi khualbuk ṭha tak a ni a, American missionary David Haram Lee-a hming chawia an phuah a ni a, Calcutta khawpui laili tak, Wellington Square-a awm a ni a, tunah chuan Sobodh Mullick Square an ti tawh a. International guest house a nih avangin tun hma kum 1980 laite kha chuan khawvel hmun hrang hrang aṭangin Calcutta-a zinte chuan an pan khawm thin a, Mizoram aṭang pawhin kan zu thleng ṭhin a ni.

Ni 19, Inrinni chuan, “Nilengin thlen ina ka awm a, a changin Dr. Sap ka awmpui. Zana Dr. William of Jowai leh Saptlangvala nen khaw lai kan leng,” tiin a ziak a ni. Dr. William a tih hi Welsh Missionary Daktawr a ni a, a hming tak chu Rev. Dr. Edward Williams-a a ni a, kum 1914-a Jowai khuaa dispensary lian tak dintu a ni a, kum 1925 thlengin a awm a ni awm e (https://theshillongtimes.com/2...).

Ni 20, Pathianni chuan heti hian a ziak leh a, “Thangi, Suaka leh Darsata thawn tur post card ka ziak. Mrs. Fraser te nen English Service a kan kal,” tiin. Thangi hi a nupui a ni a, Suaka hi Durtlang lal ni ta kha a ni a, Darsata hi Suaka khua Durtlang kohhran Deacon-a an thlan hmasak ber zinga mi a ni a, kum 1910-ah khan. Mah se, Presbytery inkhawmpuiah nemngheh tura a lo kal loh avangin a kum leh 1911-ah nemngheh a ni (Rev. H. Remthanga, Synod Thurel Lakkhawm 1910-1950, phek 68 leh 70).

Atuk ni 21 aṭanga ni 25 chu Calcutta-ah an cham a, ni 24-ah R. Dala chuan a nupui Thangi te, Darsata leh Kawlkhuma te thawn tur lehkha a ziak a. Kawlkhuma hi Mizorama Salvation Army dintu kha a ni a, Presbyterian kohhran tih dan chu duhtawk lovin Chalchhuna leh Vanhlira nen pawl hran siamin an awm a. Kum 1915, March thlaa Presbytery inkhawmpui chuan heti hian an chungthu an rel: Unau pathum, Kawlkhuma, Vanhlira, Chalchhuna an pathuma zilh turin Pastor panga leh kan Sapte pahnih, Suaka leh Darchhinga kan ruat, tiin (Rev. H. Remthanga, Synod Thurel Lakkhawm 1910-1950, phek 199). Heti taka anni pathum zilhhau tura mi an ruat tam hi chhan ṭha tak a awm a. An pathum hian Presbyterian kohhran tih dan lovin, anmahni inrelbawlna hran siamin an inkhawm hrang a ni awm e. Kawlkhuma hi a meizang hlaptu ber a ni a, an chanchin chu ka sawi thui lo vang. Zilhtu atan ruat Darchhinga hi kum 1910-a Aijal kohhran Deacon thlan hmasak ber pathum zinga mi a ni a, kum 1911 April thlaa Presbytery inkhawmpuia nemngheh tur an ni a, Darchhinga hi a lo lan loh avangin hemi kum vek October thlaa Presbytery inkhawmpuiah nemngheh a ni. A thiante pahnih chu tuna a chanchin kan sawi mek R. Dala hi a ni a, a dang chu Rosema a ni a, anni hi chu April-a nemngheh an ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sap ram pana an zin dan sawi chhunzawm kan tum ang.