Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 213: Dr. Fraser-a leh R. Dalan Sap ram an pan zel
Kar hmasa khan Fraser-a dam lo R. Dalan Sap ram pana a kalpui chu Calcutta an thlen thu kan sawi kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang.
Kum 1912 October ni 21 aṭanga ni 25 chhung Calcutta-ah chamin Lee Memorial-ah an thleng a. An cham chhung zawng hian Dr. Fraser-a hian pawn a chhuak lo a ni awm e. A nupui erawh chuan Chawlhni inkhawmah te telin a tei chhuak zawkah a ṭang a, R. Dala hian a ṭawiawm zel a. A chang chuan Fraser-a hian R. Dala awmpui chauh duh chang te a nei a, a changin Saptlangvala nen an awmpui bawk ṭhin. A dam lo hi a na â kan tih tawh kha, a nupui hmel hmuh duh loh tlat changte pawh a nei a ni.
October ni 26-ah chuan R. Dalan a diary-ah heti hian a ziak leh a: “Thangi post card ka thawn. Meilawng City of Manchester a kan chuang ta. Dr. William of Jowai an Rs. 10 present min pe. Dr. Fraser-a a tla hniam,” tiin. Kan sawi tawh angin Dr. William-a hi chu Jowai-a dispensary lian tak satu kha a ni a. R. Dala te chuanna City of Manchester meilawng hi kum 1903-a sak kha a ni a, kum 1933-ah hluihlawn a ni.
October ni 27 chuan heti hian a ziak leh a: “Lawnga kan awm. Dr. Fraser-a a ṭha hnem hle. Tui a tlem rih avangin lawng a chawl,” tiin. Calcutta aṭanga lawnga a chuanna hi Calcutta Port Trust an ti a, Hoogly lui kama awm a ni a. India ram lawng chawlhna port upa ber a ni a, kum 1870 aṭanga hman ṭan a ni a, East India Company, Kumpinu kan tih mai siam kha a ni. Calcutta chu Kolkata tia thlak a nih hnuah Kolkata Port Trust tiin an thlak a, kum 2020 January ni 20 khan Syama Prasad Mookerjee Port tiin thlak a ni. Kolkata lawng chawlhnain kum 150 tlin chu Netaji Indoor Stadium-ah lawm a ni a, a hmanpuitu Prime Minister Narendra Modi-an Syama Prasad Mookerjee Port tia thlak a nih thu hi a puang a ni. Thingpui thawnchhuahna lian ber a nih avangin Tea Port ti pawhin an sawi bawk thin. Kolkata aṭanga lawnga zin chhuak tur hian tuifinriat, Kolkata port aṭanga Bay of Bengal zu pawh turin Hoogly luipuiah km.203 zet zawh thlak a ngai a ni. Lawngchawlhna dang lar leh pawimawh tak chu Haldia port hi a ni a, Kolkata port aṭanga Hoogly lui zawh thlak zelin km.104 zeta hla a ni a, Haldia aṭang hian tuifinriat chu km.100 vel a la ni. Kum 1912 October ni 26-a Fraser-a te meilawnga an chuang hi lawng a kal mai lo a ni tih R. Dala hian a ziak a, ni 27-ah pawh Kolkata port-ah hian an la ding a ni a, an din chhan chu tui a tlem vang a ni, a ti. Hoogly luipui hi lui lian tak a ni a, hetih laia lawng kal theih loh khawpa tui a tlem hi a mak ang reng hle. R. Dala hian tui tlem vanga lawng kal thei rih lova chawl anga a ngai hi a hre fuh lo deuh pawh a ni mai thei e.
October ni 28 Thawhṭanni chuan Kolkata port aṭangin an chhuak ta a, R. Dalan a diary-a a sawi dan chuan chawhnu lamah chuan khawmual an hmu pha ta lo va. Chumi awmzia chu km.203 emaw zet Hoogly luipui an zawh thlak hnuah Bay of Bengal tuifinriatah an lut ta a, khawmual hmuh phak lohna tuifinriat an thleng ta, tihna a ni.
October ni 29 Thawhlehni chuan R. Dala hian tuifinriatah thlipui (Cyclone) a tleh thu a ziak a, lawng liana kal an nih avangin buaina khawpin thlipui chuan a nuai lo a ni ang, engmah a ziak lo. Ni 30-ah chuan cyclone chu a nat zual thu a ziak a, “Kan sea sick phung mai,” a ti. R. Dala hi Mizo zinga Sapram zin hmasa ber a ni a, ‘Lawng kan rui phung mai’ ti lova sea sick a hmang pawh hi Fraser-a te ṭawngkam a hmang ve a ni tih a hriat theih a. Cyclone tih ṭawngkam pawh hi Mizo zingah a hmang hmasa ber a ni mai ang em, ka hre lo. Ni 31-ah chuan, “Tuifinriat a calm ta,” tiin a ziak a. Calm tih pawh hi a chuanpui Sapho ṭawngkam a ni tih a hriat theih a, thlipui a reh a, tuifinriat pawh a dam leh ta duai mai, a tihna a ni.
November ni 1-ah chuan heti hian a ziak leh a: “Ceylon ram kan hmu thei ta a, dar 6 pm a Colombo kan thleng,” tiin. October ni 28 aṭanga chhuak kha an ni a, ni 4 an thang hnuah a ni ngani zan dar rukah an thleng tihna a ni a. Tun laiah chuan lawng te an kal chak tawh bawk a, ni 2-ah an thleng hman tawh awm e. Ceylon thliarkar hi tunah chuan Sri Lanka tih a ni tawh a, India ram mawng zum chhim tawp maia awm a ni. A hnaih em avangin India ram awp chhunga mi nia ngaih mai awl tak a ni a, mah se, India ram hnuaiah a awm ngai lo. Tun hmain Portuguese-ho te, Dutch-hote leh British-hoten an lo awp tawh ṭhin a. Kum 1948-ah khan Ceylon chu British lak aṭangin a indang a, kum 1972-ah khan mahnia ro inrel, republic a lo nih tak hnuah a hming chu Sri Lanka tiin an thlak ta a, thliarkar mawi, thianghlim tihna a ni. An khawpui Colombo hi R. Dala te thlen lai hian mihring nuai hnih leh a chanve vel an awm a, kumin 2025 hian nuai ruk chuang an awm a, mihring an awm pung chak lem lo hle mai. Khawpui mawi tak a ni a, khawvel hmun hrang hrang aṭanga khualzin hi kumtin maktaduai khat leh a chanve vel an awm awm e. Ram buai an nih deuh reng avangin tlawhtu hi an tîm zawk a, chuti ni lo se chu khawvela khawpui tlawh hlawh ber zinga mi a ni ngei awm e.
November ni 2-ah chuan R. Dalan heti hian a ziak leh a: “Kan piin Biakliani leh ka nu ta tur sai lem pahnih min pe. Kekawr darbak mi pe bawk. Colombo ata kan chhuak leh ta a. Khawmual kan hmu phak leh ta lo. Arabian Sea kan thleng ta. Tun hma aia khan nuam ka ti. Flying fish tam tak kan hmu ta, an thlawk no no mai,” tiin. R. Dala ṭawngkam hman te hi tun lai Mizo ṭawng nena khaikhin chuan a ‘dik lo’ tih tur a awm fo mai a. ‘An thlawk no no mai, tih hi tunah chuan ‘an thlawk noh noh mai’, kan ti tawh a. ‘Dar 6 p.m. a Colombo kan thleng’ tih pawh hi ‘p.m.-ah’ kan ti zel tawh a. Hman lai Mizo ṭawng kha a lo va dik lo nasa awm ve kan ti mai thei a, a hmangtute kha Mizo tho an ni a, an hmang sual si lo. Ṭawng hi a ṭhang ve zel a, a thar a piang zel bawk a. Chuvangin, Mizo Language Board lo ding hian kan ṭawng ziah dan mumal lo fo hi a rawn siam ṭhat beisei ila, mi zawng zawng hman theih tur ‘Mizo ṭawng ziah dan dik’ a la rawn siam chhuak turah beisei ang. Chutih hunah chuan tun aṭanga kan thlah kal zelin an hman tur software kan lo siam chu an hmang zel ang a, buaina nei lovin Mizo ṭawng tluangtlam ṭha tak chu khawvel tawp thlengin a kal thei tawh dawn a ni.
R. Dala te kal zel hian Bay of Bengal kal pelin Arabian Sea an thlen thu a sawi a, November ni 2-ah hian. India ram map hi han mitthla ta ila, emping mawng zum ang maiin chhim lam tuifinriatah a inkhawh lut a nih hi. A chhak lam tuifinriat hi Bay of Bengal a ni a, a thlang lam chu Arabian Sea a ni thung a. A mawng zumah Sri Lanka hi a awm avangin R. Dalan Colombo aṭanga an chhuah veleh Arabian Sea an lut ta a tih hi a dik hle mai. Tuna ka ziah lai mek (May ni 29, 2025) hian kan Veng Mission Vengthlangah chuan sawrkar thuin, ruah sur nasa lo thleng tur lakah mipuite fimkhur tura hriattirna an puang a, kan ral Khatla lamah pawh an puang mek a. Bay of Bengal sik lek sa hi Andhra, Orissa, West Bengal bakah keini Mizoram leh India ram hmarchhakhote min nghawng ber a. Bay of Bengal tuifinriata thlipui vir na tak cyclone a tleh chuan tuifinriat kam ramte hian an tuar nasa ṭhin hle a, keini chuan a siper mai chauh kan lo dawng ṭhin a ni. Cyclone hi Bay of Bengal-ah hian a insiam nasa zawk a, Arabian Sea aiin. A chhan nia an sawi zinga pakhat chu Bay of Bengal-ah hian ruah tui a tam zawk a, chubakah Ganga leh Brahmaputra luipui aṭangin tui tam tak a lo luan luh reng avangin tuifinriat chunglang tui lo lut thar chuan, tuifinriat aṭanga tui lum leh a chhungrila tui vawt chu a inpawlh loh nan a ven tlat avangin depression a siam reng mai a. Chu chuan chhum leh ruah a siam tam a, tuihu chho leh ruah hmanga lo chhuk leh reng mai awmna lai hi thli vir insiam duhna lai a ni an ti. Arabian Sea-ah chuan ruahtui tam loh avang leh luipui luang lut chu Indus lui chauh a ni a. Tuifinriat tui a vawt zawk a, cyclone insiamna tur boruak lum leh tuihu leh ruah vir vel a tlem zawk vangin cyclone a insiam thei mang lo a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sap ram pana an zin zel dan sawi chhunzawm kan tum ang.