Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 216: R. Dala ten Gulf of Aden an thleng
Kar hmasa khan R. Dalaten Sap ram an pan mek chu kum 1912 November ni 7-ah Socotra thliarkar, hringei awmna nia an sawi an pelh thu kha kan sawi a, tun ṭumah chuan Gulf of Aden an thlen thu kan sawi ang.
November ni 8-ah chuan R. Dalan a diary-ah, “British Somaliland ram zinga ka thawhin hla taka ka hmu. I read I Corinthians 4-8 chapters. Tlai lama van a thiang vuah a, kawl a eng a, khua a ṭha vuah shi a, tui a fawn shi lo va a nuam hle,” tiin a ziak a.
British Somaliland a tih hi Brittanica Encyclopedia sawi dan chuan Horn of Africa, ‘Africa ki’ an tih laia awm a ni a. ‘Africa ki’ an tih lai hi Africa khawmualpui hmar chhak kila samak ki ang deuha Arabian Sea tuifinriata inkhawhchhuak a ni a. Ram pariat emaw lai awmna a ni a, Somalia te, Eritrea te, Ethiopia te, Djibouti te, Sudan te, South Sudan te, Kenya leh Udganda ram te a awm (https://www.britannica.com/pla...). Somaliland tak erawh chu kum 1991-a Somalia ram aṭanga indang, khawvel ramin an pawmpui loh, ‘unrecognised country’ a ni thung. Khawvel ramten mahnia ro inrel a nih chu pawmpui lo mah se, Somalia ram hmar lam tuipui kam laia awm Somaliland chu mahnia ro inrel, mipui sawrkar siama Somalia ram aṭanga awm hrang an ni. Gulf of Aden chhim lam tuifinriatah a awm a, hmar thlangah Djibouti ram nen an inri a, khawthlang leh chhim lamah Ethiopia nen an inri a, chhak lamah Ethiopia nen an inri a ni. Tun dinhmunah mihring nuai 64 lai an awm a, an khawpui chu Hargeisa a ni (https://en.wikipedia.org/wiki/...). An lawng chuanna City of Manchester meilawng chuan Africa khawmualpui leh Arabian peninsula inkara Gulf of Aden a kal lai hian Africa lam a hnaih zawk tihna a ni.
November ni 9, Inrinniah chuan, “Zing thawhin Dr. Sap ka bual a, ka bual zawhin ka va chhuak a. Arabia ram Aden awmna zawn chu a lo lang a, khua a lum hle. Tuifinriat tui alin ka inbual. Nilengin khawmual ro tak kan hmu phak zel a, tlai lam dar 5 laia Perim thliarkar kan thleng a, khua a awm. A vela te nen tlang sang pui pui te awm mahshela, hna hring leh thing reng reng a awm lo. Thlaler ro vek a ni. Nimin piaha meilawng chhe chanchin kan hriat chu an hrilh. Chawhnu tlai lam achina tuifinriat kam leh lam leh lam kan hmu phak. Colombo pelh achin kan lawng chu ni khat leh zan khat a mel 315 te, mel 317 te a kal ṭhin. Tlaia Read Sea a kan lut ta, tiin a ziak a. Red Sea a tihna a ni.
Dr. Fraser-a dam lo na â hian a nupui bual a duh lo va, a enkawl a duh hek lo. R. Dala hian a enkawl ber a, Saptlangvala awmpui hi a hnial lo bawk a. Chuvangin R. Dala hi Fraser-a nurse ang maiin a awm deuh chawt a ni. Dr. Fraser-a a bual zo, a va chuang chhuak chu Yemen ram chhim tawp, tuifinriat kama khaw pawimawh tak Aden an lo thleng mek a. Nilenga khawmual ro tak hrulah an kal zel hi Yemen chhim lam hrul zelah an kal tihna a ni a, Somaliland ram an hmuh theih lai kha chuan Africa khawmualpui lam hnaihah an kal kha a ni a, a hnu zelah Arabian Peninsula hnaih lamah an inherin an hmar kal tihna a ni bawk. ‘Africa ki’ an tih chu Aden aṭanga chhim lam km. 500 vela hla a ni a, Africa khawmualpui zu hmuh phak a ni lo. Perim thliarkar a tih hi Arabic ṭawng chuan Mayyun an ti a, Yemen rama tlangkang thliarkar a ni. He thliarkar te tak tê hi Red Sea luhna chhim lam kawngka ti mai ila, Strait of Mandeb-a awm a ni a, British ta, kum 1857 aṭanga kum 1967 thlenga an awp a ni. Strait of Mandeb-ah hian meilawnga vak vel te tan hian Perim thliarkar chhak lam emaw, thlang lam emawah kal tlang ṭheih ve ve a ni. Perim thliarkar hi Aden khaw awpna hnuaia awm, British-India ta a ni a, lawng chhe siamna te, lawng tui thunna leh lawnga zin te tana khawmual an luhna lai chhinchhiah nan light house leh zin veivak mamawh lam theih nana khaw tê an siam a ni. Strait of Mandeb hi ‘Lungngaihna kawngka’ emaw ‘Mittui kawngka’ emaw tia sawi ṭhin a ni a. Arab-ho thawnthuah chuan he lai tuifinriat zim lai hi lawng khalh harna lai, Arabian Peninsula leh Afrika kia inṭhen phawk khawpa lirnghingpuiin khawmual a sawi ṭhenna lai a ni a, mihring tam tak tuifinriatah an tla hlum a ni, an ti.
Strait of Mandeb hi Mosia hova Judaten tuifinriat an kân Red Sea chhim tawp mawng zum lai a ni a, lehlamah Gulf of A den hnar lamah a inkhawh lut a, a sei zawng hi km 26 vel a ni. Kan sawi tak ang khan Red Sea nena an inzawmna chu tuifinriat zim lai, Strait of Mandeb-in a suih zawm a ni. Tun hma zawng chuan tuifinriata rawn inkhawh lut Arabia ram leh Africa khawmualpui inkar laia tuifinriat leh Indian Ocean a han fin chhohna lai zawng hi Erythrean Sea an ti ṭhin a, tuna Gulf of Aden an tih tak hi chu tuifinriata mi chu a ni a. Europe khawmualpui leh khawchhak tawp lam ramte insumdawn tawnna kawng pawimawh, a bikin tuialhthei phurh tawnna tuifinriat a ni. Khawmual pahnih inkara Arabian Sea tuifinriat zu inkhawhluhna lai chu Yemen chhim tawpa Aden khaw awmna lai a nih avangin he khaw hming hi a chawi ta a, Erythrean Sea tih hming hi hman zui a ni ta lo a ni ber awm e.
Gulf of Aden tuifinriat hi km 900 laia sei, km 500 zeta lian a ni a, a thuk zawng chu km chanve vel a ni tlangpui a, a thuk lai ber nia an sawi chu km 3 dawn a ni. Gulf of Aden hmar lam zawng hi Yemen ram a ni a, chhim lam chu Africa khawmualpuia Somali leh Djibouti ram te a ni. Lawng lian kalna pawimawh, tuialhthei leh bungraw chi hrang hrang phur veivahna tuifinriat pawimawh ber zinga mi a ni a, kum khatah lawng lian singhnih chuang an vei tawn ṭhin.
Kum 2000 lai aṭanga 2013 inkar velah khan Gulf of Aden hi aruka sumdawng te, mi firfiak leh lawng suamhmangte an chet hluar avangin hmun hlauhawm takah a chang a. America ram lawng lian te, France ram lawng lian te chuan kah pil leh bomb chhiat an tawk a, aruka mi rama luh tum mi za tam tak an tlahlum bawk a, kum 2014 lamah chuan chung misualho chu umbo an ni a, a ralmuang leh ta a ni, tiin an ziak (https://www.worldatlas.com/gul...).
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah R. Dala te zin thu hi chhunzawm kan tum ang.