Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 223: Bawih chhuah hla leh a phuahtu Thanga

Kar hmasa lamah khan Zoluti leh Dr. Fraser-an Mizorama bawih chhuah a nih theih nana an thawh rah duhawm tak lo lang chungchang leh Mizorama bawih chhuah an nih tak thu kan sawi kha a ni a. Khatih laia Dr. Fraser-a ṭhuihruai zinga mi Thangan bawih chhuah hla a phuah chungchang kha kan sawi chhunzawm ang.

A hmasa berah chuan Upa Thanga hming tak chu Lalhmingthanga a ni, kan lo ti kha a ni a, K. Zalawma ziak kan lakchhawn kha a ni a (https://www.facebook.com/group...). Amaherawhchu, K. Zalawma hian a hre sual a, kan thu lakna hi a dik lo a ni e, tih kan tum laiin C. Vanlallawman ‘Pu Thanga leh a Hlate’ tih a ziakah pawh, “Pu Thanglianmanga (Hauhnar) fapa Thanga hi kum 1883-ah khan a piang a, Aizawl leh Sairang inkar Vawngâwn khuaa piang a ni awm e. A tirah chuan, ‘Lalhmingthanga’ tiin a hming an sa awm a,” tiin a lo ziak ve bawk a (https://marinpuia.blogspot.com...). C. Vanlallawma tluka thil chhui chik peih leh ziak uluk hi Mizo zingah an awm bik lovang tih hi kan ngaihdan a ni a, chuvangin a thuziak hi a dikah pawm phawt ila. Chutih lai chuan Thanga tuten an pu hming dik tak chu, “Laithangpuia a ni e,” tiin min rawn hrilh bawk a. A baptisma chan chhinchhiahna kutziak kan hmuhah hian Laithanpuia tih ni awmin a lang thung a. Kar hmasa khan a tuchhuan zinga mi, Dr. Malsawmtluanga chuan, “Laithangpuia tih hi a fate pawm dan a ni a, kumtira boral a fa tlum ber sawi dan pawhin,” tiin min rawn hrilh a. Ani hi Thanga fapa Vanlalhmachhuana fapa Zonunsanga fapa a ni. Eng pawh ni se, a tu leh faten an pawm dan hi pawmpui ila, A laiàh hming chu Lalhmingthanga a lo nih pawhin a hnu zelah Laithangpuia a lo ni ta a nih awm chu. A pianna khua hi Rinngaia Colney chuan Farkawn, a ti thung, C. Vanlallawman Vawngâwn a tih nen chuan a inkarkik hle mai (Zofate Tana Sulsutu Hmasa Upa Thanga Hauhnar’ 2023, phek 1).

C. Vanlallawma chuan, “Zofaten Pu Thanga hming kan hriatrengna fo tur chu ‘Aw Lalpa chungnungber kan fak hle a che’ tih a lo phuah hi a ni. He hla hi bawih chungchanga Dr. Fraser-a leh Zoram Bawrhsap H.W.G.Cole (leh Mizo lalho) intibuaiin a nghawr chhuah a ni a, kum 1910 December thlaa a phuah a ni. Pu Thanga sawi ngei hi en mai ila- Kum 1910 thlasik lain kan Missionary-ho intawhkhawmna District Committee emaw General Committee emaw an tih hi Mawphlang-ah a awm a. Chu Inkhawmnaah chuan Bawi thuah Dr. P. Fraser-a leh Lt. Col. Cole, Mizoram Bawrhsap an inkhing a. Missionary-ho chuan Dr. P. Fraser-a chu an ṭan ta lo va. Chutah chuan Lt. Col. Cole chuan Dr. P. Fraser-a chu Mizorama kir leh thei tawh lo turin a siam ta a. Ani Dr. P. Fraser-a chuan Dacca-a E.B. and Assam Lt.Governor hnenah a appealed a, chumi chhanna nghak chuan Dr. Sap te nupa leh Saptlangvala leh Dala chu Shillong-ah an cham reng a, an cham chhung chuan Mizorama an hawn leh theihna turin kan ṭawngṭai tlut tlut mai a. Nakinah ni tam fe an cham hnu chuan Dr. Sap chuan, ‘Chhanna a lo thleng dawn tawh ang, Silcharah i lo zu nghak ang u’, a ti a, Silcharah an chhuk ta a. Silchar an thlen tukah chuan Mizorama hawn phalna an hmu ta a, chu veleh Dala chuan Post Card min han thawn a, tah chuan, ‘Mizorama hawn phalna kan hmu ta, naktukah Aizawl panin kan chhuak dawn’ tiin min rawn hrilh a.

“Chu Post Card chu kan hostel bathlarah naupangho sikul kal hlana Matric exam tura keimah chauha lehkha ka lo chhiar lai takin dak semtuin mi rawn pe a, ka han chhiar veleh chuan Pathianin kan ṭawngṭaina te a chhangin kan dil chu min rawn hlawhtlin tir ta ngei mai le, tiin kan ngai a ni. Ka lawm ta em em mai a, kan Pathian chu Pathian nung, ṭawngṭaina chhang thei tak tak a nih ka hria a. Pindanah ka va lut a, lehkha ziak loh ka va la a, he hla hi ka ziak ta zung zung mai a, minute nga chhung pawh tling lovah ka ziak zo ta mai a. Keimah pawhin mak ka ti a, keimah maia ka tih pawh niin ka hre lo va, Pathian thlarauvin keimah hmanga a tih niin ka hre zawk a, ka phuah pawh ka ti ngam bengtla thin lo. Sap hovin, ‘Inspired’ ‘Pathian thawkkhum’ an tih ang deuh hi niin ka hria a, ka serh hle a ni,” tiin a lo ziak a.

C. Vanlallawma chuan heti hian a ziak zui a, “Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che’ tih baka Mizo kristiante hla ngainat hi a awm chuang awm lo ve. Pathian chibai bukna hla ṭha a tling a. ‘Mizo kristiante hla chuam’ vuah hial theihin khawi hmun leh eng kohhran pawlah pawh tuipui ṭheuh a ni. ‘Fahrah te, Retheite Lal, Pa leh Pathian’ titu Pu Thanga nun hi kan enchian chuan a phuah chhuahna zungzâm pawh a thuk a ni,” tiin.

Heti hian a ziak zel a: “Zokhawsang (tuna Zemabawk kiang) lamah lo chhukin chuta a awm lai chuan Zawlbuk mei êngah A AW a zir ṭan a, Mizoram Lower Primary exam hmasa ber 1903 June ni 25-ah khan naupang 27 zingah pahnihna niin mark 500-ah mark 415 leh a chanve a hmu a. Mizo kohhran dingtir leh Mizoram sawrkar hun hmasa lama hming lang pawl tak a ni thei ta a ni. Kum 1907 atangin 1911 thleng High School zirin Shillong-ah a awm a, 1911-ah khan Calcutta University aṭangin Matric Certificate a dawng a, Mizo zingah Matric (Entrance ni lo) pass hmasa ber a ni. Kum 1914-ah Aizawl Mission Veng Kohhran upaah thlan a ni a, kum 1916 July ni 12-ah Phulpui lal Suakhnuna fanu Thangluahpuii nen an innei a, fanau malsawmna an dawng hle. Hun rei tak chhung Bawrhsap Office-ah Assistant Clerk leh Head Clerk hna a thawh hnuin kum 1940-ah khan a pension a. Kum 1941-ah Lushai Trading Company a din a, chu pawl chu vawiin thlengin a la ding nghe nghe a ni.

“Tawngkam chhuak ngaihnawm lem lo, awihawm tak leh nghet chet chawta thusawi mi a ni a. A thupui ber leh a damchhunga a ṭhahnemngaihna lam chu Mizo hnam hmasawnna leh thawvenna hi a ni. Kum 1957 April ni 15 khan a tha leh zung a hman zawhna Zoram leh a chhunga Zofa - a duhsak berte chu kalsanin Chatuan ramah a kal ta a ni,” tiin.

Kum 2023, July ni 28-ah khan Govt. Aizawl North College te, Govt. J. Thankima College leh Govt. Mamit College pathuma Mizo Department-te chuan ‘Zofate Tana Sulsutu Hmasa Upa Thanga Hauhnar’ tih seminar an lo buatsaih tawh a. Thupui hrang hranga insemin Thanga chanchin an ziak a, thupui 15 lai an thlang chhuak a ni. Chung zingah chuan ‘Pu Thanga hla aṭanga Pialral leh Khawvel’ tih te, ‘Thanga, Mizote tana malsawmna thlentu’ tih te, ‘Thanga leh Ram Hmangaihna’ tih te, ‘Thanga leh Eschatology: Tawpna leh Thih hnu piah lam ram’ tih te, ‘Thanga Hlaa Vanram Thlirna’, tih leh a dangte a awm a. Mizote tana hriatreng tawh tur sulhnu hnutchhiahtu a nihna an ziak hlawm a ni.

Upa Thanga tih ziaktu Rinngaia Colney chuan, “Upa Thanga hi a tira a hming an phuah chu Laithangpuia tih a ni a. A baptisma channaah pawh an sawi a; mahse, Thanga tia koh leh hriat lar a lo ni ta a,” tiin bul a ṭan a. “A puitlin hnu chuan a hmel a nelawm vak lo va, a ṭawng hi a bak deuh hlek bawk si a. Hotu dinhmunah hian a din deuh fo avang hian inthununna lam te a uar a, mite thurawn pea hauh deuh mai te hi a hreh vak loh avangin mi tam takin ‘Thangthûra’ ti hian an hre lar zawk a. Koh nan erawh chuan an hmang ngai lo. Tun hma phai lama lehkha zir hmasate khan an hotu en avangin ‘Kan u Thanga’ tiin an sawi ṭhin a. An ngaisangin an zah em em a, a awm laia an sawi ngam loh chenin a awm a, a chet chhiatna angte leh a chanchin hrim hrim hi an sawi an sawi ṭhin a ni,” tiin a ziak a ni.

Kum 2024, November ni 30-ah khan Facebook-ah Mawiteii chuan Shillong-a Mizo zirlai awm hmasa berte, 1906 tiin thlalak hlui hmuhnawm tak a rawn dah a. Chuta Thanga thlalakpuite chu Lalhluta, Dohleia, Khawnghinga, Thangnghilhlova, Lalṭansanga, Leta leh hriat chhuah tawh lohte an ni a (https://www.facebook.com/mawit...). ‘Kan u Thanga’ tia lo sawi ṭhin, Thanga naute chu heng mite hi an ni awm e.

Rinngaia Coney chuan, “Thanga hi pianpui unau nei lo a ni a, a tet laiin a pain a thihsan a, hun eng emawti hnuah a nuin pasal dang a neih leh avangin Bible Women hmasa Khuangi nuin a enkawl ṭhin a ni. A nu chuan Mizo zinga Doctor Saptea hi fa a nei leh a, anni pawh hi Rahsi Vengah, Thakthing Vengah bawk an khawsa ve a, nu thuhmun pa hrang mai an nih avangin unau ang chiahin veng khatah an awm a ni,” a ti (‘Zofate Tana Sulsutu Hmasa Upa Thanga Hauhnar’ 2023, phek 1).

Thangan ‘Bawih chhuah hla’ a phuah hun hi C. Vanlallawma sawi ang hian kum 1910, December thlaa a phuah tih a rinawm tawkin a lang a, ziaktu dangte pawhin heti hian an lo ziak hlawm a. Ṭhenkhat chuan Assam sawrkarin Bawrhsapte hnenah bawih neih khap tura thupek a chhuah thu Thangan a hriat avanga bawih chhuah hla hi a phuah anga an lo ziak hi chu an hriat sual a ni tih hi i pawm tlang bawk ang u. A phuahna hmun hi Shillong-a hostel-a an awm lai, high sikul a kal lai a ni tih a chiang a, an awm hun chhung hi 1907-1911 a nih avangin kum 1910-a a phuah tih chu a pawmawm hle. Bawih chhuah thupek chhuah hi chu kum 1915-ah a ni daih a, chutah chuan Mission Veng kohhran upa a ni tawh a, Bawrhsap office-ah sawrkar hna thawkin a awm tawh a ni. A bawih chhuah hla hian han tlip ila.

Hnam tin thim chhuahsan

leh bawih chhuak lo lawm se,

Chungnung berah Pathian

ropui ber rawh se;

Lei chunga a lawmte

chungah rem leng se,

Hosana, Hosana,' tiin zai rawh se

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.