Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 224: Bengkhuaia Sal man Zoluti kha
Kar hmasa lamah khan Dr. Fraser-a ṭhuihruai zinga mi Thanga hming chungchang leh bawih chhuah hla a phuah kha kan sawi a, tun ṭumah chuan Bawih chhuah nana a theihtawp chhuahtu, Bengkhuaia sal man Zoluti chanchin kan sawi ṭan ang.
Zolûti pa James Winchester-a hi Scotland ram hm^r t^wp tuipui kam, Elgin khuaa piang leh seilian a ni a, kum 1857-ah kh^n India ramah lo lûtin East India Company hnuaiah Plantation Overseer hna thawk tûrin Calcutta a lo thleng a (Zoram Varṭian, phek 27) Assam ramah thingpui a ṭha duh tih an hmuh chhuah lai a ni a, James Winchester-a chu Silchar-ah bul ṭan tûrin a lo lût a. Maniarkhal te, Ainakhal leh Alexandrapur-ah te mi eng emaw zat chuan East India Company hnuaiah thingpui an ching a. Silchar aṭangin hêng thingpui huante hi sakawrin a vil ṭhîn a ni.
Zolûti nu erawh chu Sap ni lovin Meitei a ni thung a, a hming pawh Mira-i a ni. Mira-i pa hi Tarapur khuaa piang leh seilian Mera-a a ni a, a nu chu Angobi-i a ni. Mera-a te nupa hi an khawsak a har hle a, khawlaiah chana leh vaimim ilo kanpuah zuarin ei an zawng ṭhîn a. Zoluti nu Mira-i leh James Winchester-a te hi kum 1857 laia Sap-hovin Sepoy Mutiny an tih, India sipaite an hel vak ṭum khan an intawng a, Mira-i chu tleirawl chang chang chauh a la ni. Sepoy Mutiny laia sipai hel chu Silchar-ah an lo kal khup khup a, khawlaia mite chu insasengin an tlan haw sung sung a. Mira-i pawh hlauhlawpin a tlanchhia a, a mangang tlan zel ngaihna hre lo chu James Winchester-a inah a tlan lut ta ngawt mai a ni. Winchester-a chuan a chhiahhlawhte enkawl tirin ei tur pein chu mi zan chu a riahtir a. Atuka an ina a va thlah chu Mira-i vanneihna leh vanduaina bul a lo ni ta a ni.
Meiteiho chuan Sap ina a riah avangin an lo lungten a, an ensan ta a, a nu leh pain puithiam kovin thian thianghlim leh mah se, miin an hmu dik thei tawh lo. Sap pa inah khan an mu dun azeng pawh a ni lo, chhiahhlawhte bulah a riak mai kha a ni a. A lo nula chho zelah khawtuala mi anchhe lawh tuar reng renga nun ai chuan tiin Tuiruanga zuan thlaka intihlum a tum ta a. A pan mek lai chuan Sap pa kha a ngaihtuah chhuak a, bei nge sei run dung, tiin a va pan ta chawt mai a. Nula puitling kum 25 mi vel a ni tawh awm e, James Winchester-a hnenah chuan a dinhmun leh a harsatna zawng zawng sawiin intihlum a tum dan te a hrilh vek a. Winchester-a chuan a lo khawngaih viau mai a, a ina a riah avanga chutiang dinhmuna ding a ni tih a han hriat chuan khawngaih vangin nupuia neih a duh ta a. Khatih lai khan Silchar-ah inneihtirtu tur pastor an awm lo va, Sylhet-ah kalin Pastor a panpui ta a, Mira-i chu baptisma chantîrin a kutah chuan an innei ta a ni. Sylhet-a Pastor an zu pan hi tu nge kan hre mai thei lo va, Winchester-a hi Scot mi a ni a, Sylhet-ah hian Welsh Presbyterian kohhranin rawng an bawl mek lai a nih avangin anni hi an zu pan chu a ni mai awm e. Scottish-ho zingah Presbyterian kohhran hi a hlawm lian an lo ni bawk a. Hetih laia Sylhet-a Welsh Missionary thawk lai mek chu Rev. William Pryse-a a ni a, kum 1850 aṭangin kum 1867 thlengin a awm a, a ni hian a inneihtir pawh a ni thei e.
Tichuan, kum 1866 August thlaah fanu an nei a, a hmingah Mary Winchester-i an sa a (Zoram Varṭian, phek 27), chu chu Zolûti lo pian dan chu a ni. Zolûti pianna khua hi Tarapur niin Suhas Chatterjee-a chuan a ziak a, tûnah chuan Silchar khaw chhûnga vêng pakhat a ni tawh.
Zoluti kum 5 mi a lo nih chuan a pi leh pute awmna Scotland rama Elgin khuaah sikul kai ṭan turin James Winchester-a chuan a duh a, hawpui a tum a ni. Tichuan, kum 1871 January thla chawhnu lamah Scotland-a chawlh hmang tur leh Zolûti chu hruai turin a inbuatsaih a. An chhuah hmain a ṭhianpa George Sellar-a, Alexandrapur thingpui huan neitu chuan zanriah ei turin a ko va, z^n riakah a sâwm a. Silchar aṭang chuan sakawrin January ni 22-ah an va lêng a, an riak ta a.
Kum 1871 January ni 23 zing karah Alexandrapur thingpui huan chu Bengkhuaia pasalṭhaten an rawn bei ta thut mai a. Hnathawktute hlau mangang au thawm chu hriain Winchester-a te ṭhian dun zing thingpui in lai chu an tho vat a, eng thil nge lo thleng ta tih an hre mai lo. Winchester-a chuan a fanu a ngaihven vat a, thingpui huan kawt zawla a enkawltunu nena an leng chu a va hmu thuai a, a pawm nawlh a, Sellar-a in lamah a tlanpui laiin an rawn kap hlum a, a fanu chu an laksak ta a nih kha. Winchester-a thattu leh a fanu mantu Chawma, Kawlri khua chuan a paw haw a, an khuaah thla thum hmel hmu a kawl a, a duat hle a ni awm e. Fa nei lo nupa an nih avangin Khuavangin an fa atan an pekah an ngai a, an thiam ang angin an enkawl a, a infiamna tur leh tui chawina tur te, engkim an buatsaih sak a, Kawlriah hian ṭhian pawh pahnih pathum chu a nei hman a ni.
Bengkhuaia chuan ‘Khuavang note’ an tih mai, Sap naupang buang thing theng, vun ngo paw pheu mai chu a khuaah awm se a duh ta a, Chawma hnen aṭangin a la ta a ni. Heng hun lai hi kum 1871 March thla emaw a ni ang e. A khawnbawl upan min Vansuakthanga nupui Kaiṭhiangin a enkawl ta a, Chawma te nupain an pek em leh kawi te bakah ṭhi te, thawmhnawte an siam sak a, duat takin an enkawl zui ta a ni. Chutiang chuan kum khat dawn Sailamah chuan a awm ta a, Mizo ṭawng pawh a inzir thiam hman fe a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.