Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 225: Kawlri leh Sailama Zoluti awm lai
Kar hmasa lamah khan Bengkhuaia sal man Zoluti chanchin tlangpui kan sawi ṭan kha a ni a, Kawlria a awm lai leh Sailama a awm dan kan sawi chhunzawm ang.
Kan sawi tawh angin Zoluti kha Chawman a hawn a, an khua Kawlriah a awmpui ta kha a ni a. Thla thum hmel hmu a Kawlria a awm avangin naupang infiamnaah te, tuichawi leh thingphurhte pawh a ti ve hman a. Inphunglemchannah te pawh a tel hman a, Chawma te nupa hian an thiam ang tawkin an enkawl a, fanu mal duatin an duat a ni. Chutia khuavang note Chawman a kawl ta chu lal hian dikin a hre lo va, Sailama lal ina awm turin a la ta a nih kha. Lal Bengkhuaian Kawlria Chawma hnen aṭanga Zoluti a lak hian engatinge a ina a kawl loh, tih hi zawhna awm tak a ni a. Upate sawi dan chuan lal ina kawl ngei pawh a tum a, mi dang ina kawltir tumna a nei lo. Amaherawhchu, Zolûti hi naupang kum 5 mi lek, sam buang thêng mai a ni a, khuavang naupang ni mai awmin an hria a ni. Upate sawi dan chuan, “Lal Bengkhuaia hian Sap naupang sam buang thing theng chu keini Sailo lal fanu ang hi a ni a, chuvangin lal inah a awm tur a ni,” a ti niin an sawi a. Sailama a lal inah chuan khawi ngam tum teh mah se, lal ina zu leh sa tlâna rîk bûng bûngna hmunah chuan a thla a muang thei lo va. Ṭhenkhatin an lo fiam a, man an lo tum vel ṭhin a, mikhual naupang hlau mangang chu a kimki chawih chawih ṭhin a ni awm e. Chutianga naupang hlauhlawpa ṭap chu khawnbawl upate leh tlangvalho chuan hmuhnawm tia an thlir liam mai mai laiin, a khawnbawl upa min Vansuakthanga nupui Kaiṭhiangi chuan Zolûti a hmu thei lo va, a chhan a, a pawm a, a lo humhim ṭhin tih Bengkhuaian a hmuh chuan a enkawltîr ta niin an sawi. A hnu zelah chuan lal in aiin Kaiṭhiangi te inah a chêng ta zawk a ni.
Zolutin Mizorama sala a awm chhung chanchin a hriat ang ang a sawi chhuah hi i lo ngaithla teh ang (Kristian Tlangau February 1914, phek 26-28):
Ka pa, Mr. James Winchester, Hringchar rama thingpui Sap a ni a, kum 12 lai a awm a. Tin, Sap ram Scotland-a chawl tura kal a tum a, mi hruai a tum bawk a. Tin, Sap rama a nu leh pa ina lehkha zir tura min awmtir a tum a. A hawn hmain thingpui Sap dang a thiante kan tlawh a, tin, chu mi hriat reng fo-na tur ni kan ruat a. Kum 1871 January ni 27 a chuan Alexandrapore a kan awm a, chumi huan neitu chu Mr. George Sellar a ni a. Sikula a awm laiin ka pa ṭhian kawmngeih a ni bawk a.
Nau awmtu (Ayah) nena huana kan awm len laiin thawk leh khata’n huana hnathawktute an lo buai a, lehlam lehlam an tlan a. Sap Seller chu sakawr chunga chuangin a lim vak vak a, ka hre reng a. Tin, bangla lama kan hawn lai takin kea ka kal laiin mi tawk a, mi pawm a, kum nga mi ka ni a. Hla lo taka sakawr thlunna lama mi kalpui a, nimahshela, a lo tlai lutuk ta a, Mizo ralin min nang ta a. Hnung lama ata ka pa an kap a, a tlu ta a, mi pawm lai takin mi lakshak ta a. A la thi shi lova, min be thei chang chang a, ṭawng peih mang lo chungin thu mi hrilh a, “Chemte, nangmah lo khawshak tur chu Pathian chauhin a hria,” a ti a, chu chu a ṭawng hnuhnung ber a ni. Thi turin Mizo ralin an kalshan ta a, mi awmtute nen, hnathawktu tam tak nen min kalpui ta a; nimahshe, nau awmtu chu a tlan bo thei ta a. Thingpui Sap dangte hnena a tlan a, thu rapthlak chu a hril a. Tin, chung Sap ho te chuan sawrkar hnena humhim an dil ṭhin, nakin deuha mi hruai chhuak ta a.
Zo rama ka chho laiin dik takin chanchin engmah ka hre fel ta mang lo ve, zantin mei lianpui, ram sakawlhte laka min humhim turin an chhem a. Khaw tam tak kan tlawh a, chuta chuan vawkte, arpate, arpuite tam tak ka hmu a, tin, lal pakhat inchhunga pitar mi khawngaih thei tak, mi hlutsak em em a awm a. Tlangval pakhat a awm bawk a, chumi chu ka hlauva, mi tih-hlum a tum ṭhin a, nimahshela pitar chuan mi pawm pawh a phal lova.
Ka ṭhiante hnena chu pitar mi khawngaihzia thu ka shawi apiangin, mak an tih em em avangin an ring thei lova, nimahshela a dik tih ka lo hria, chu pitar chu Aizawla in thu hriltu pakhat Vanchhunga pi a ni a. Ka tan puan a tah ṭhin a, pawnfente, puan mawite mi tah shak ṭhin a, chung puante chu ka ro a ni a, ka ngai hlu em em a, Pathian khawngaihnain min tahshak avangin ka lawm em em a ni.
Tin, Mizoram a lo buai em em a, Vai an lo lian ta. Mizovin, “Nangmah avang a ni,” mi ti a, mi tihlum dawn ta a. Nimahshela chu pitar mi khawngaih theih tak chuan mi hum ṭhin a ni a. Khua an hal ka hmu thei ṭhin a, van tawngin meikhu a chho a ni a. Ka awmna a chuan an lo buai em em a.
Tin, Vaiin min lo la a, tin, lungngai chungin ka ṭhiante ka kalshan a. (January ni 21, 1872 Mizovin min man a chin ni ruk chauhin kum khat a tling lo). Rei tak thlengin Mizoram ka kalshan hnua nuamin ka inhre ṭhin lo va, Elgin khua a(Sap rama) thla ruk ka thang hnua ka lo muang ta deuhva, ka pi leh ka puten min duat a, an thu ka lo awi ta a.
Rei takin ka dam lai chanchina Pathian hnathawhzia ka hmu thei lova, tuna erawh chuan a engkim hriatzia leh thiltihtheihnate ka lo hmuhin, “I duh zawngin ti rawh, i duhzawng a ṭha ber shi,” ka ti ta a. Ka pian ṭantih ata ka pa, ka tan nu leh pa angina awm fova, tu mahin ama hmun an thlak lova. Ka pi leh putenmi khawngaih em em a, tangka leh thil dang khawngaihnain an pek theih apiang an pe bawk a. An tar laiin anmahni ka thlamuan theih avangin ka lawm a. (A nulat lai hming Mary Winchester, tun lai nu a nih hnuin Mrs Inns Howie, London) DEJ.
Zoluti hian Zosaphluia hnenah lehkha a thawn a, Sap ṭawnga a ziah chu Mizo ṭawngin khang hun laia a thiam dang ang angin a letling a ni. DEJ tih hi David Evan Jones tihna a ni a, Zoluti hian Mr. Inns Howie pasala a neih tak hnuah Mrs. Inns Howie hming a pu zui ta a ni. Bengkhuaia pasalṭha Chawma, a hming ṭha Chhungchungnungan Zoluti a man ni hi Zoluti hian a hre dik lova, Zosaphluia hian a hre bik lo a ni ang, kum 1871 January ni 27 tih hi January ni 23 zawk a ni a. An laklet ni, kum 1872 January ni 21 hi chu a dik thlap mai. Zoluti hi an man lai hian naupang kum nga mi chauh a la ni a, thil chinchang hre tak tura beisei tur a ni lo. Chuti chung chuan naupang fel tak a nih avangin sawi tur a hre hle mai. Sap rama Mizo pathum a lo hmuh tawh Challiana, Chuautera leh R. Dala ten a chanchin hi an lo hrilh lehchhawn tawh avangin leh Sap Upa leh Pu Buanga ten an hrilhfiah tawh hnua Zosaphluia hnena a chanchin rawn sawi a nih avangin thil tam tak a hriat belh avang a ni bawk.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.