Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 229: Zoluti kha lehkha thiam thei tak a lo ni
Kar hmasa lamah khan Warsaw Daily Times and the Northern Indianian, tih chanchinbu, kum 1920, September ni 15-a chhuakin Zoluti chu indona thlentu a nih thu a ziah kha kan sawi a. Tun ṭumah chuan Zolutin a pi leh pute khua Elgin a thlen a, lehkha a zir chhoh thu leh thiam thei tak a ni thu kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni ang.
Kum 1872 March ni 4-ah khan Calcutta aṭanga London kal tur meilawng lian tak City of Cambridge-ah Zoluti kha Winchester-a ṭhianpa Duncan-a khan a thawn haw ta kha a ni a. April thla tawpah London an thleng a, Winchester-a unaupa, Zoluti pamiin a lo hmuak a, kar khat emaw hnuah chuan an khua Elgin panin a hruai haw ta kha a ni a. Scotland rama Elgin khua an thlen hun hi May thla tir lam a nih a rinawm, chiang taka ziak kan hmu lo.
British sawrkar chuan a tihtur a hlenchhuah takah chuan Zoluti chanchin chu a ngaihven zui em em lo a ni ang, Mizoram leh Assam inkarah te, Assam leh Calcutta inkarah te pawh sawrkarin a chanchin an sawi zuina engmah kan hmu lo. Tichuan Zolûti chanchin chu hriat lohin a pil ta vang vang a, kum 9 hnu, kum 1881 September thlaah amah hruai chhuaktu General Brownlow-a hnen aṭangin Thanglianan lehkha a dawng nawlh mai a. Brownlow-a chuan Aberdeen chanchinbua Royal Moray College exam result a rawn hrilh a. Zoluti chu a ti ṭha berte zinga mi, subject tinah mark hmu sang ber pawl a nih thu te a rawn ziak a. Mizoram aṭanga an hruai chhuah lai khan Sap ṭawng kawi khat pawh thiam ṭha mang tawh lo kha, chutia zirlai thiam berte zinga a lo lang chu lawmawm a tih thu a rawn hrilh a ni. Chubakah, amah Brownlow-a chu Zoluti an hruai kir leh lai khan Lt. General a nih lai kha a ni a, tunah chuan General-ah a lo kaisang tawh a, Queen Victoria vengtu zinga hotu ber a lo nih tawh thu a rawn hrilh a ni.
Zoluti chanchin chuan Thangliana chu a ti phu zawk a, a rin loh taka lehkha a lo thiam thei chu mak a ti a, a nupui fanaute chu eng mah a hrilh duh lo. Chumi hnuah chuan Thangliana chuan Zoluti chanchin chu a hre leh ta lo vang vang a, kum 40 ral hnuah Zoluti ngei hnen aṭangin lehkha a dawng ta nawlh mai a. London khuaa Hamstead Heath aṭangin heti hian a rawn ziak a:
Dear Colonel Lewin,
A fly on the Wheel tih lehkhabu kha ka chhiar zo chiah a ni. Dik takin he lehkhabu hi a awm tih ka hre lo va, Pu Buanga lehkha ka hmuh hnuhnung berah he lehkhabu hi chhiar tura min râwn avangin ka chhiar ta a ni. Kum 40 zet ral hnuah i rin loh lam daih aṭanga ka lehkha i hmu hi mak i ti satliah maiin ka ring lo va. Phâr sawm zinga pakhatin lawmthu a rawn sawi ang deuh khan kei pawhin ‘Ka lawm e’ tih leh ‘Pathianin awmpui zel che rawh se’ ka rawn ti tlai khawhnu a nih hi. Keimah min chhan chhuak tûrin buaina leh harsatna tam tak i paltlang a ni tih ka hriatin ka ngaisangin ka chhuang hle che a ni.
Pathian hian mak takin thil a ti ṭhin a, ka pa min laksak kha ka hrethiam thei ngai lo va. Tunah erawh chuan a chhan ka hmu ta a nih hi. Mizote chuan Pathian thu an lo hre ta a, Kristian ṭha tak an lo ni ta a, kar hmasa lawk pawh khan ka pi tupa (Pastor Vanchhûnga) hnen aṭangin lehkha ka dawng a ni.
Ka pi leh pute ngilneihna zarah lehkha ṭha takin ka zir thei a, kum 14 ka nihin Elgin Academy High Class Public sikulah ka lut a, kan sikulah chuan zirlai mipa leh hmeichhe naupang 500 chuang kan awm a, kan pawlah chuan a thiam ber ka ni a. Kum 19 ka nih chuan Higher Women’s University Certificate ka zir chhuak leh a, Headmistress-ah ka ṭang ta a. Mizo naupang zinga Sap do tura ka sipaite hnena indo dan rela thupek ka lo pe vel khan heng hlawhtlinnate hi min thlen a ni! Khang hun laite kha ka hre riai ruai chauh a ni a, vaibêl zu chungin Mizo naupangte zingah khan an hotu berah ka ṭang ṭhin a nih kha.
Kum 25 lai chu pasal ka nei ta a, fa pathum kan nei a, Frank-a kum 24, Molly kum 15 leh Peggy kum 13 te an ni a. Kan khuaah min rawn tlawh theih chuan kan lawm hle ang. Amaherawhchu, zin hahthlak i ti tawh a nih pawhin rawn tlawh chhuah ngei che hi ka duh a, i hmangaih em em tlang mite chanchin sawipui che ka châk hle a ni.
Phalna la hmasa lova lehkha ka rawn thawn che hi min hrethiam la, ziak lo thei lova ka inhriat vang a ni e. Hriat chak tam tak ka nei naa, ka tibuai thui lo vang che.
Duhsakna tinreng nen i tana rinawmin.
Mary Innes Howie (Mary Winchester)
He lehkhathawn hian Zolutin chanchin thil tam tak a sawi a ni. Kum 25 lai pasal neiin fapa pakhat leh fanu pahnih a lo nei tawh a, sikul Headmistress a lo ni tawh bawk a. A lehkha zir chhohnaah an pawl thiam thei ber a lo ni ṭhin tawh a ni. Sap ṭawng chuan dux an ti a, chu chu sikul emaw, class khatah emawa thiamthei ber sawina a ni a, Scottish ṭawng a ni. A pasal chu Inns Howie-a a nih avangin an inneih hnu chuan Mary Inns Howie a lo ni ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.