Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 232: Mizo Kristian hmasa ber tunge ni?
Kar hmasa lamah khan Zoluti thlahte kan sawi kha a ni a, fa pathum a neih thu leh tu a neih loh avanga a chithlah a tawp thu nen. Tun ṭumah chuan thu dang daih sawi kan tum a, Mizo Kristian hmasa ber hi tunge ni tih hi kan sawi ṭan dawn a ni.
Mi, Kristian a nih ṭanna chhiar dan hi chi hrang hrang a awm thei a. Pathian thu hrilh an dawn a, an awih ṭan ni tak kha chhiar theih a ni a, a hnu hun remchanga baptisma an chan ni kha chhiar theih bawk a ni. Hman lai aṭanga tun thlenga kohhran pawl hrang hrangin la kalpui chu lung in tang, khaihlum tur emaw, kahhlum leh electric hmanga tihhlum tur emaw te, an tihhlum hmaa Isua chhandamna thu va hriattir chu thlakhlelhpuiin Pastor emaw puithiam emawin an va kan ṭhin a. Dam leh beiseina an nei tawh lo tih hriain puithiamin an thlarau chhandama an awm theih nan ṭhahnemngai takin Pathian thu an va hrilh ṭhin a. Ringtua thi ta pawh eng emaw zat chu an awm ṭhin awm e. Krawsa Isua khenbeh a nih ruala a ding lama misual khenbeh pawh kha ringtu, Kristian chu a nih kha, Isua ngeiin, “Vawiinah ka hnenah Paradis-ah i awm ve ang,” tia a hriattir a vang khan. Isua ringtu, baptisma emaw, ringtu nun dan zirtir hman miah lova thi ta te hi chhandam an ni ang em tih hi chu sawifiah ngai a ni awm lo ve. Film kan en pakhatah pawh khawpui lian tak kawtthlera mawtawr eksidena thi tur bawihsawmtu pakhat chu puithiam a lo ni hlauh a, Isua ring turin a sawm a, a hnuk chah dawnah Isua ringtu a lo ni ta a, a thlarau chu chhandamin a awm ta a ni.
Vawiina kan thupui, Mizo zinga Kristian hmasa ber tu nge ni, tih hi han sawi dawn ila. Mizorama kohhran ding hmasa ber chu Mission Veng kohhran a ni a, kum 1898-ah a ding ṭan a. A kum leh, kum 1899, July ni 25-ah Zosaphluian Khuma leh Khara baptisma a chantir a, Mizo zinga baptisma chang hmasa ber an lo ni ta a. Mission Veng kohhran biak in kawtah chuan ‘Kristian hmasa ber Khuma leh Khara’ tiin an tar a ni. Hei hi Mission Veng kohhranin an pawm a ni mai lo va, Mizoram Presbyterian kohhran pawm dan pawh a ni.
Kum 1896 March ni 30-a Pu Buanga chhinchhiah dan chu: ‘First Converts’ tih thupui hi a ni a. “Two poor fellows in hospital were first to accept Jesus. I asked one of these, when he was apparently sinking, ‘Are you trusting in Jesus?’ He replied, ‘Yes, I am always thinking of him and even if i die i will keep on trusting him,’” tiin a ziak a. Heng mite pahnih hi sawrkarin damdawi in, a chung di, a bang leh chhuat maua sak a ni a. Pu Buangan ‘Isua i ring em’ tia a zawh zawk hi Chaltlang lal ni ta Thangphunga khuaa mi Taibawnga a ni a, pakhat zawk hi chu khawi lam mi nge kan hre mai lo va, ke vung natna beri beri an tih vei, khum indawta mu an ni. Pu Buanga hian chawlhni tlaiah a han kan ṭhin a, Taibawnga zawk hi chuan a lo nghakhlel hle ṭhin a ni awm e. Hemite pahnih hi Pu Buanga te kum 4 Aizawl an awm chhunga Mizo Pathian thu awih an siam chhun a ni. Baptisma chang lova thi ve ve an ni a, Kristian hmasa ber an ni tho ang em?
Heng mite chungchang hi Baptist missionary David Kyles-a chuan heti hian a ziak a: “Ringtu hmasa ber chu Taibunga a ni a, ani hi Lushai ram ngaw dur thim mup kara varṭian lo eng ṭan hun hmuthiamtu a ni a, beiseina leh hmangaihna thara kawl lo en ṭanna chu a ni. Pu Buangan a ziah ang angin han tarlang ila:
“Taibunga chu kan chenna tlang panga kan in piah lawk, lung vawm phaka awm Mizo pa, la naupang tak a ni a. Hmathlir hlimawm tak beisei neiin nupui la naupang tak bawk nei hlim a ni a. An inneih lawmna pawh a la zawh hmain a khel chu a rawn na ta vak mai a, khumah a mu ta ringawt mai a, a nupui chu kan inah rawn tirin damdawi min dil a tum a. Vanduaithlak takin chu mi ni tak chuan India ram hmun dangah mel 4000 zet zina kan lo chhuah ni tak a ni a. Thla 4 hnua kan lo kir leh chuan Taibunga khel na chu a lo zual hle tawh mai a. Mau khum ruh tak chu thawhsan lovin a nat tirh aṭangin a lo la mu ngat ngat mai a.
“A khel nat chhan chu eng emaw ti lai khan thing aṭanga a tlakna a ni a. Kan theih ang tawkin a nâ tih ziaawm nan kan enkawl a, chutiang dinhmuna a awm reng avang chuan a nupui lah chuan a ṭhen lo chauh hi a ni a. An khuaah chuan a natna enkawl thiam an awm lo va, an Bawlpu pawhin tihngaihna a hre tawh lo a ni. Heng hun lai hian British sawrkar chuan Aizawl kulhah chuan kan awmna aṭanga hnaiteah hian a ram mite tan damdawi in an siam a. Bengali daktawr pakhat hi dam lo enkawl turin a dah a, Tabunga chu sawrkar damdawi inah lut turin kan hmin thei hram a. A nupui thar pawh chu a pasal hnena lo let leh turin kan thlem a, damdawi inah khum pakhat chu a luah atan kan sawisak a. A nupui chuan chutianga hna thawk thei lova awm ngawt mai pasal han neih zui chu a hreh viau na a, kan thlemthlu thei hram a, a tawp thlengin rinawm takin a nei zui ta a ni.
“Chawlhni chawhnu apiangin Mizo damdawi in chu tlawhin dam lote titipuiin hun ka hmang ṭhin a, chhandamna thu chu ngaihnawm ti tak leh hriat bel zel chakin an ngaithla ṭhin a. Taibunga bik chuan thutak chu a man riau mai a, rei vak lovah chuan Lalpa Isua ringtu a lo ni ta a. A dinhmun chu khawngaihthlak tak a ni, a ṭhu thei lo va, a ding thei hek lo. Bawkkhupa mut chauh a thei a, a mut rei deuh leh nâ a ti em em bawk si. Chutiang dinhmuna awm a nih avang chuan chawlhni chawhnua ka tlawh hun chu nghakhlel takin min lo thlir ṭhin a ni. Chawlhnia Sande sikul dar kan vuak ri chu, thliin beng fuh ṭum chuan a lo hre thei ṭhin a, dar ri a hriat aṭang chuan naupangho kan inkhawmpui hun leh kan zawh hun turte lo chhutin ka hmel lan hun tur chu Tlumtea thlir takin a lo thlir ṭhin a ni. Ka va inlan veleh a hmel a lo êng chhuak a, hlim takin min lo lawm ṭhin a ni. A bulah ka va ṭhu a, zawi te tein Pathian thu kan inhrilh a, midang tlem awm vete chuan min rawn kil hnai a, an lo ngaithla ve bawk a. Chutiang chuan kar tluanin a bula dam lote hnenah chuan Chawlhnia Pathian thu a hriat tharte chu a hrilh ve lehchhawng ṭhin a ni. Chawlhnia naupang kan inkhawmpuite pawh an lo kal a, an thu zir tharte an rawn hrilh ve bawk ṭhin a. Tichuan, hun a lo kal deuh a, Taibungan Lalpa Isua a rinna pawh a lo nghet ve deuh deuh a.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Taibawnga chanchin hi chhunzawm kan tum ang.