Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 233: Taibawnga kha Mizo Kristian hmasa ber a ni em?
Kar hmasa lamah khan Mizo Kristian hmasa ber hi tunge ni tih hi kan sawi ṭan kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang.
Mizorama kohhran ding hmasa ber Mission Veng kohhran chuan kum 1899, July ni 25-a Zosaphluia kuta baptisma chang Khuma leh Khara kha ‘Kristian hmasa berah’ an pawm a, Mizoram Presbyterian kohhran pawm dan pawh a nih thu kan sawi tawh a. Kum 1896 March ni 30-a Pu Buangan ‘First Coverts’ tia Mizo zinga Isua ringtu hmasa ber pahnih a sawite chu Taibawnga leh a bula dam lo ke vung bur, pa pakhat an nih thu kan sawi cho mek kha a ni a.
Hetih lai hian anni pahnih hi Aizawla Civil hospital sak thara enkawl mek an ni a. He damdawi in hi Health & Family Welfare Department, Government of Mizoram sawi dan chuan kum 1896-a sak a ni a, a tirah chuan ‘Kuki Dispensary’ tih a ni a, kum 1906 aṭangin khum 12 nei damdawi ina tihchangtlun niin an ziak a. He damdawi in hi tuna Dawrpui Venga a awmna lai tho saw a ni a, a hmingah Kuki Dispensary, tia an vuah erawh hi chu a mak ang reng hle mai. British Sawrkarin min awp hnu kum 1890 aṭangin Mizo sawi nan Lushai hman vek a ni ṭhin a, Lushai Clerk, Lushai Hills tiin. Lushai Dispensary ti lo va, Kuki Dispensary an ti tlat mai hi a awih awm loh rum rum a ni. Kuki tih chu Vaiho, abikin Bengali hovin Mizote zawng zawng, tlang ram ngaw vâta lo nei mite min kohna a ni a, British sawrkar hnuaia kan awm lai khan official name-ah Kuki hi hman a nih ngai kan hre si lo. Amaherawhchu, sawrkar office-a hnathawk zawng zawng kha Bengali vek an ni mai a, tun hma aṭanga Mizote min koh dan ang kha an rilruah a beh ngheh ve tlat avangin Kuki Dispensary min lo tihsak pawh a awm hle bawk e. Eng pawh ni se, Health Department lamin an chanchin an ziahna a ni a, an inchhui dan chu khitiang hi a ni e. Kum 1890 aṭangin Aijal kulh-ah khan Bengali daktawr an awm tawh a, sipai dam lote enkawlin tirhkah neiin pindan lian vak lovah damdawi hmanga inenkawlna bul chu an lo ṭan tawh a. Tun laia pawl leh kohhran te pawh a ni ang chu, pian kum, din ṭan kum chhuituten a kaihhnawih hla thei kha kan tinzawn zel ṭhin a ni ngai a, daktawr pawh kum ruk lai an awm hnua râp in, a hranpaa dam lo enkawlna tur an sak kum kha damdawi in neih ṭan huna an chhiar hi an fakawm hle mai. Civil hospital chanchin la rawn zir chiang duhin kum 1890-a daktawr hova awm tawh si, damdawi in nei lovin kum 5 chhung khan engtin nge dam lo an enkawl te pawh an la rawn ti thei a, chung hunah chuan a department lamin an la hrilhfiah zel ang chu.
Kan sawi tawh ang khan Taibawnga chu a nupui thar nen he damdawi inah hian an lut dun a, Taibawnga leh dam lo tlem awm ve zingah a bul chiah khuma mu ve reng, ke vung natna vei nen khan Pu Buanga chuan Kristian hmasa berte a lo tih chhan kha han sawi chhunzawm zel ila.
Kum 1896 kum tir te aṭanga sak damdawi in thar chu Chawlhni chawhnu apiangin Pu Buangan a tlawh ṭhin a, dam lote titipuiin chhandamna thu chu ngaihnawm ti takin an ngaithla ṭhin a. Taibunga bik chuan thutak chu a man riau mai a, rei vak lovah chuan Lalpa Isua ringtu a lo ni ta a. Chutiang chuan kar tluanin a bula dam lote nen chuan Chawlhnia Pathian thu an hriat tharte chu a inhrilh ve lehchhawng ṭhin a ni. Tichuan, hun a lo kal deuh a, Taibungan Lalpa Isua a rinna pawh a lo nghet ve deuh deuh a. Chutianga dam lo na tak tuara a nupui bula damdawi ina a mut reng lai thu chu heti hian pu Buangan a sawi chhunzawm a:
“A dinhmun miin an hriat chuan a dam khawchhuak dawn lo tih hriain mi nunrawng leh duhâmten a vawk leh kelte, a thil neih tlem azawng pawh chu an lo laksak a. A thil neih chhun te an laksak thu a hriat chuan a mittui a hru fap fap ṭhin a, dam leh thuai beiseina chuan a thahrui pe zel lo se chu lungngaiin a van ruai ngei ang. Heng rukrute hian a rilru chhungril an tibuai hle a, mahse, hun a lo kal zel a, Pathianin amah hmangaihtute hnena a pek ṭhin rohlu, thlamuanna chu a chhar ta zawk a ni. Tichuan, a rinna leh hmangaihna chu a lo pung zel a, khawvel thil lungkhama rethei a intihna pawh a lo bo thei ta a ni. A dinhmun a hre chiang telh telh a, dam chhuah leh chu beisei tur a awm lo tih a hriat chian hnu chuan Vanram lam a hawi zual zel a, kal hlan a nghakhlel ta zawk a. A chang chuan a taksa nâ, chau tak chuan a thlarau nun pawh a tichau ṭhin a, chung hunah chuan, ‘A ni, Isua chu ka ring zel dawn a ni, thi mah ila ka ring tlat ang’ tiin a phun sap sap ṭhin. Chutianga Isua a rinna chuan a bul vela mite chu a kaiharh a, ke vung bura mu ve, beri beri natna vei pawh chuan Taibunga rinna chu hrethiam vein, a rinna puanchhuahte chuan a thinlung a khawih var ve a, Isua ringtu a lo ni ve ta a ni.
“Tichuan, Taibunga natna chuan thla tam tak chhung a awh chungin thih theih tawh lohna nun beiseina chuan a thinlung a ti hlim a, a bula dam lo te nen inkawmin Pathian thu an hriat ang ang chu titi nan an hmang zel a. Kum hnih dawn lai chutianga na tak tuara a awm hnu chuan a taksa chau tak chu Isua hnenah a muhil ta a ni. A thlarau thlaha Lalpa hnena a chawlh lai tak chu ka zin bo hlan a ni a, mahse, Isua a rinna chu a tawp thlengin a nghet ngei tih rinhlehna ka nei lo. A bula dam lo ke vungin min hrilh dan pawhin ‘a tawp thlengin a rinna chu nghet takin a vuan tlat a ni’. Chu pa rethei tak chu mirethei thlanmualah an phum a, a thlan laia lei daia phumtute chuan he rama hnam kawlhsente zinga Kristiana inpe hmasa ber, hlim taka thlarau thawhleh beiseina nei an zalh a ni tih reng an hre lo. Chutiang chu Lushai rama Chanchinṭha rah hmasa berte chanchin chu a ni,” tiin Pu Buanga ziah chu David Kyles-a hian a ziak chhawng a ni (Lorrain of The Lushais, Romance and Realism on The North East Frontier of India, phek 15-17).
Rev. David Kyles, M.A. hi Baptist Mission Press, Calcutta-a an hotupa ṭhin a ni a, Pu Buanga nen hian an inhmu zauh zauh a, lehkha pawh an inthawn fo a ni awm e. Kum 1914-a Synod Press khawl thar, Treadle operated machine, Rahbuk khawl leina tur Aizawla sipai hotu lal G.H. Loch-an British Pound 100 a pek khan, Zosaphluian Calcutta aṭangin a lei a, Rev. David Kyles-a hian lei tur lo kawhhmuhin a lo buaipui a ni.
Tichuan, ṭhenkhatin Khuma leh Khara kha Kristian hmasa ber an tih laiin ṭhenkhat chuan Taibawnga hi a ni, an ti bawk a. Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Kristian hmasa ber inti mi dang chanchin sawi leh kan tum ang.