Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 243 : Hmaireka kaphlumtu Saithawma 2

Kar hmasa khan kum 1890-a Aizawl Bawrhsap hmasa ber Hmaireka kaphlumtu Saithawma chanchin kan sawi kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Isaac Zoliana lehkhabu ‘Kanghmun Lalram te, Thang Sian Tluang ziah ‘Sap Dotu Mizote’ leh Malsawmliana ziah (http://mizomegaliths.blogspot....) te a ni leh ang. Saithawma chanchina kan hriat lar ber, “Lal leh lal kan intum ang,” tia a lalna chhala Bawrhsap Hmaireka sakawr chung chuang lai a kah, a hnu lawka thi zui ta kha a ni.

Sawi tawh angin Piler lal fapa Saithawma leh a farnu Lalkungi te kha Pawih ralin an man a, kum 15 chhung zet an kawl niin an lo ziak hlawm a. Naupang mai an nih laia an man kha an lo tleirawl a, ram ṭang rual an nih thlengin an awm a nih chu. Pawih ramah chuan an thih ni lo thleng tur pumpelhin zanah an rawn tlanchhe haw a, Tiau lui lianah sakeiin a hruai kai a, ral lehlam Mizoram lam chinah mi thlamah an riak a nih kha.

Thlamah hian sakei khan sanghal sum thum lek hi a rawn seh a, Saithawma te unau chu a rawn pe a. Anni unauvin a kawchhung an la a, an hem hmin a, a thin leh lung chu an ei ta a ni. An ei bak chu sakei an pe leh a, chumi zan chuan sakei chuan a veng zankhua a. A tukah khua a lo var a, zokhaw lam panin ramhnuai kawngah chuan an unau chuan an kal leh ta hnak hnak a, sakei pawh chuan a zui ve zel a. Kalkawngah chuan sa te a seh sak a, an ei bâk chu sakei chu an pe kir leh thin. Zokhua an thlen takah chuan sakei pawh chuan a kir san ve ta a, an unau chuan kawng ṭumah kal zelin khaw eng emaw an thleng ta a ni. Zokhua an thlen chuan lalte chuan an lo khawngaihin an lo duhsak hle a, an pualin an thlavang hauh nan ran te an talh a ni awm e. Saithawma te unau hi Sailo lal thlah an nih avang leh an chanchinte an han hriat chian chuan an luhna khuate chuan an kal zelna turah puih an inhuam em em a. He an luhna khua hi tumahin an ziak lova, ‘zokhua an luh chinah sakeiin a kirsan’ tih bak an ziak hlawm lo. An lo tlan haw dan hi han mitthla chhin ila, Ṭiau lui an kan hnuah Khuangleng emaw, Lianpui vel emaw an rawn chuang chhuak pawh a ni thei e. Chuta ṭanga an khua Piler an kal zel dan tur chu an luhna khua hian an kawhhmuh thei tawh dawn a ni.

Eng pawh ni se, an luhna khuaten duhsak leh khawngaih taka an lo enkawl hnu chuan an kal zel a, Biate leh East Lungdar ram velah lo chuang chhuak zelin an khua Pilerah an lut leh ta a ni. Sawi dan pakhatah chuan Pilera an thlen hian khaw mite chuan an lo lawm hle a, thi daih tawh nia an ngaih an nih avangin mak an ti a. Anni chuan an tan lai chanchin leh an thih hun pumpelha pitarin a puih dan te, sakeiin a puih dan te leh an chanchin ngaihnawm tak chu an sawi an sawi mai a ni. Upate sawi dan dangah chuan Saithawma te unauvin Piler an thlen hian an khua chu an lo rauhsan vek tawh a, khaw ram mai a nih avangin an pa Vanthanga chu khawthlang lam zuanin a chhuk tih an hrilh a, a pa panin an chhuk ve ta zel nia sawi a ni. Heng hun lai hi ziak hmuh tur a awm lo va, Vanthanga hi a thlang tla a nih pawhin khawiah nge khua a sah leh tih pawh sawi tur kan hre lo.

Kan hriat theih chinah chuan Lianphunga khua Kanghmunah an lut tih hi a ni. Saithawma pa Vanthanga hi Vuttaia fa a ni a, Vuttaia leh Mangpawrha chu unau an ni a, Lallula fate an ni. Lianphunga pa chu Suakpuilala a ni a, Suakpuilala pa chu Mangpawrha hi a ni a, Saithawma leh Suakpuilala te chu pate chu unau an nih avangin Saithawma te unau chuan an chhungte belin Kanghmun hi an pan a ni. “Lalkungi hian Kanghmunah hian pasal neiin a khawsa zui ta a, Chumte khuaah a lu a phum a. Saithawma chuan Kanghmun lal Lianphunga hi a bel zui ta zel a, Lungtiana a insawn hnuah pawh a zui a, Lianphunga pasalṭha huaisen a ni zui ta a ni,” tiin Isaac Zoliana chuan a ziak.

Malsawmliana chuan, “Kanghmun lal, Lalbuanga chuan a duhsakin Sailo lal thlahte an lo ni bawk a, a lo ti tha hle a ni. Kanghmunah hian Saithawma hian nupuiah Khuangi a nei a, fa pahnih, Manhleia leh Lalzikpuii an nei a. Hemi hnu hian Saithawma hian engtin chiah nge Kanghmun hi a chhuahsan tih hriat a ni lo,” tiin a ziak thung a. Kanghmun lal hi Lalbuanga nge Lianphunga tih han chhui zui hlek ila. ‘Kanghmun lalram’ tih bu Isaac Zoliana ziah hi han thlir ila: “Kanghmun khuaah hian Mangpawrha Sailo thlah hlir an lal a, Sailo an lal hma hian Darlawnghote, Bawm leh Chawraihote pawh an lo awm tawh a ni. Rei tak an awm lova, an thlangtla kal zel kha chawlh nan an hmang a ni ber mai. Kanghmun khaw sattu hi Suakpuilala, Mangpawrha fapa a ni a, a fapa huaisen Lianphunga lalna tlang atan a ruahman a ni. A sah kum hi chiang takin hre thei lo mah ila, kum 1865 vel kha a ni ang. Lianphunga hi kum 1845 khan a piang a, Kanghmuna a lal ṭan hian kum 20 vel chu a ni ve tawh. Kum 5 a lal a, kum 1870 khan Parvatui khua a din a... A pa Suakpuilalan Lungtianah chho turin a tir a, Parvatui atangin Tachhipah a chho va, kum 1874 hian Lungtian tlang a awp ta a,” tiin. Hei hi a dikin a rinawm a, Lianphunga chu Kanghmun lal a ni, tih hi pawm a nuam zawk awm e.

Saithawma leh Khuangi chuan Manhleia leh Lalzikpuii te an neih hnuah Lianphunga zuiin Parvatuiah te, Tachhipah leh Lungtianah zui zelin lal upa, pasalṭha huaisen a ni zui ta a, tlang erawh a chang ve lo niin a lang. Malsawmliana hian Saithawma te unau chanchin a ziah ngaihnawm tak chu: “Kanghmunah hian tun thlengin ‘Saithawma thei’ a la awm a, hei hi Theipalingkawh a ni a, a tui hle. Kanghmunah hian an unauvin thang an chhuah ve ve bawk. Lalkungi hian a hun kal zelah sakei hi a ngainat phah a. Ṭum khat chu Kanghmunah sakei lianpui mai hi an tihlum a, an en huai huai mai a. Lalkungi chuan a va en ve a, mahse a lung a chhe em em mai a, puan dumin a khuh a, artui leh tuibur a ṭheh a, a ṭap ta chiam mai a. A fanu, Thangluaii chuan a hau va, “Ka nu, engatinge, Sakei i ṭah tak mai, a zahthlak lutuk,” a ti a. Ani erawh chuan, “Tiau lui min hruai kaitu kha a nih loh pawhin a laina hnai tal chu a ni ang, chuvangin ṭap lo thei ka ni lo,” tiin a chhang a. Kanghmunah hian a thih thlengin a awm a, a thlan lung pawh tunah hmuh theihin Kanghmunah hian a la awm a. a thlan lunga inziak dan han tarlang ila: HRIATRENGNA - LALKUNGI, Piler lal Vanthanga fa. A u Saithawma nen salah kum 15 an tang a, an lo chhuahin thang an chhuah ve ve, tia ziah a ni,” tiin.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Saithawma chanchin hi chhunzawm leh kan tum ang.